In de aanloop naar de uitbreiding van de Europese Unie voeren we u acht weken lang mee naar - al dan niet symbolische - uithoeken van Europa. Oude en nieuwe grensgebieden met een eigen parfum. En soms ook met een taal die niemand anders begrijpt, zoals Malta, het piepkleine eiland tussen Sicilië en Libië.
...

In de aanloop naar de uitbreiding van de Europese Unie voeren we u acht weken lang mee naar - al dan niet symbolische - uithoeken van Europa. Oude en nieuwe grensgebieden met een eigen parfum. En soms ook met een taal die niemand anders begrijpt, zoals Malta, het piepkleine eiland tussen Sicilië en Libië.De Engelsen met hun ridicule bermuda's, witte sokken in de sandalen en kinky tatoeages moeten opzij. De Italiaanse donna, hoog op de benen, zonnebril opstekend als een antenne, stevent als een furie naar de balie bij de aankomst op de luchthaven van Valletta. My plane was much too late. Bijna vijf uur. Omdat vlucht 629 van Air Malta niet uit Milaan vertrok, zoals voorzien, maar uit Turijn. Toen de Boeing 737 in Milaan wilde landen, regende het te hard en week het vliegtuig uit. Dus moesten de in Milaan wachtende passagiers voor Valletta al hun belastingvrije sigaretten en parfums weer inleveren, bagage bij elkaar zoeken en begon een exodus met bussen richting Turijn. De Italiaanse kent haar rechten. Geen drankje, geen broodje, niks kreeg zij voor al dat wachten, niente. Een schande. Maar de financiële compensatie voor de vertraging die de Europese Unie voorziet, zal ze niet mislopen. Compensatie? De potige vrouw achter de balie lijkt hoegenaamd niet onder de indruk. 'Dit gebeurt toch geregeld? Compensatie kan pas volgend jaar als wij bij de Europese Unie zijn. Nu doen we daar niet aan mee.' La donna herneemt haar tirade. De Maltese belt haar overste en meldt dertig seconden later pedant: 'Ik heb gelijk, wij zijn niet bij de Europese Unie. Dus: geen compensatie.' Einde van de discussie. De bazin van een sigarettenwinkel in de haven van de Maltese hoofdstad, kijkt enkele uren later iets anders tegen die Unie aan. 'Malta hoort niet bij Europa, maar mijn kassa wel. Kijk maar eens.' Ze trekt de schuif open en grabbelt in de briefjes: de helft euro's, de andere helft Maltese ponden. 'Wij nemen die euro's al sinds vorig jaar aan. Dat is onze tweede munt. Alleen, Britse ponden moeten wij niet meer hebben. Drie soorten geld, dat is iets te veel.'Malta, een paar rotsklompen tussen Sicilië en Libië, amper 316 vierkante kilometer groot met daarop een kleine 400.000 Maltezen. Wat een bevolkingsdichtheid geeft die bijna vier keer hoger ligt dan die van België. Een ridder van de Maltese orde gaf zijn naam aan de hoofdstad: Valletta. Een keurig stadje aan het water. Met beneden haven en industrie. In het midden het oude centrum met een recht stratenplan, een vleugje Grieks, een streepje Italiaans, maar mediterraan in alle vezels. Loggia's aan de huizen, mandjes met boodschappen die uit de palazzi afdalen en wasgoed dat aan korte lijnen over de hellende straten hangt. En boven dat centrum ligt de nieuwe stad. Een uitgaansbuurt, Ierse kroegen, goedkope restaurants en hotels naast hotels en hotels. Ogen even toe en je zit zo aan de Costa del Sol. Als dit Malta, pas sinds 1964 losgekomen van het Verenigd Koninkrijk, de grens van de nieuwe Unie vormt, wat is dan Gozo? Het eilandje, géén 20 kilometer lang, ligt 25 minuten varen van Malta zelf. Of 13 minuten vliegen. Want twee Bulgaarse helikopters - even aftands als de gele lijnbussen - met dito crew verzorgen een shuttleservice tussen de enige twee eilanden van belang. Een luchtbrug tussen twee vlekken waarvan de bewoners elkaar niet kunnen luchten. 'Malta ziet zichzelf in Gozo terug, maar met een tijdsverschil van twintig jaar. En aan dat verleden willen ze op Malta niet meer herinnerd worden', bedenkt Robert Lafayette. De Amerikaanse antropoloog belandde drie jaar geleden op Gozo, waarvan de bevolking bevroedt dat aan de andere kant van het water Sodom en Gomorra liggen. 'Malta is kosmopolitisch, Gozo niet. Het is hier héél rustig en voor mij gewoon leuk. De sleutel van mijn wagen steekt altijd in het contact, ik loop rond op sandalen, in een short en een T-shirt van Gap. Mijn vrienden uit New York buffelen 50 uur per week in hun driedelig pak en doen het in hun broek voor aanslagen. Dat is allemaal ver van mijn deur. En neen, het gaat hier niet snel. Een half uur wachten in een restaurant, daar kijkt niemand van op. Vervelende akkefietjes zoals onophoudelijke stroomonderbrekingen? Kom, hele wijken van New York zitten geregeld zonder elektriciteit.'In de jaren zeventig vormde Malta een fiscaal paradijs in wording. Onder anderen gewezen premier Paul Vanden Boeynants zette hier voor zijn slagersimperium een financiële constructie neer. Een echte belastingvrijstaat? Dat kwam er nooit echt uit. Het binnenland van Malta en zeker het dunner bevolkte Gozo lijken veeleer op Turkije dan op zo'n te keurig Europees belastingparadijs. Hobbelige, slecht onderhouden wegen, benzinepompen die letterlijk op de stoep staan, wat rommel hier, met opgestapelde stenen omheinde veldjes, uitdro- gend groen en overal de kleur van de aarde, oker dus. Huizen gelijken allemaal sterk op elkaar; zonder uitzondering opgetrokken uit gelige kalksteen. Het bouwmateriaal - blokken zoals onze cementen snelbouwstenen - wordt net als eeuwen geleden uit de lokale steengroeven gezaagd. En dan op elkaar gestapeld tot gewone, enkele muren, rechttoe-rechtaan, met af en toe een frivool boogje. Verwarming binnenshuis? Een zeldzaamheid. Hoewel het 's winters soms akelig dicht naar het vriespunt gaat. Wel prijkt er hier en daar een open haard. Maar dan duikt een praktisch probleem op: er staan nauwelijks bomen op Gozo. Waar moet dan het hout vandaan komen? Politiek is een rare business in deze uithoek van de wereld. Twee partijen delen er de lakens uit: socialisten en nationalisten, de rest speelt niet mee. Niet eens zo lang geleden regeerde hier een (socialistisch) regiem van het derdewereldtype. Autocraten zonder veel consideratie voor iets anders dan het eigenbelang. Politieke tegenstanders werden gebroodroofd of erger. Michael Frendo kan ervan meepraten. In november 1977 liepen de president en premier boos weg toen hij als student de feestrede hield bij de diploma-uitreiking op de universiteit van Valletta. Frendo werd aangeklaagd wegens belediging van het staatshoofd. Dat gebeurde niet verbaal, maar volgens de beschuldiging... 'door op een bepaalde manier naar het staatshoofd te kijken'. De student week uit - vluchtte eigenlijk - naar Londen, maakte daar zijn rechtenstudie af en keerde pas in 1982 terug na een regeling met de Maltese overheid. Tegenwoordig is hij een van de kopstukken van Nationalistische Partij: parlementslid, lid van de Europese Conventie, waarnemer voor Malta in het Europees parlement én succesvol advocaat. 'Dat laatste om mijn brood te verdienen. Een parlementslid incasseert hier géén 15.000 euro per jaar.'Voor de jongensachtige Frendo zijn de woelige jaren zeventig méér dan een vingerhoed nostalgie. 'Dat was een periode van politieke moorden. Wij stonden op de rand van de burgeroorlog. Die kwam er alleen niet omdat iedereen iedereen kent, familiebanden, vriendschappen... 1981 vormde het absolute dieptepunt. Wij wonnen de verkiezingen, maar de socialisten klampten zich vast aan de macht en regeerden verder. Voordien deed weinig ter zake, nu deden zelfs stemmen niets meer ter zake. Daarop volgde een periode van burgerlijke ongehoorzaamheid en dat ging ver. Wij riepen bijvoorbeeld op om de producten te boycotten die adverteerden op de nationale tv-zender.' De socialisten deden finaal zichzelf de das om. Onder meer door prijzen voor water en elektriciteit te vertienvoudigen. Sinds 1987 regeren - op twee jaar na - de nationalisten. We lopen met Michael Frendo naar het parlement. Via een lange barokke gang met portretten van de Wignacourts en andere sabelslepers, belanden we in een absurd theater. Het parlement - twee rijen banken aan weerszijden, daartussen vijf meter ruimte en vooraan plaats voor een voorzitter en griffiers - moet qua grootte de raadszaal van Antwerpen evenaren. Wel is er plaats voor 200 toeschouwers. Eén parlementslid staat te peroreren in het Maltees, de Semitische taal waarvan niemand buiten de eilanden één woord begrijpt. De voorzitter kijkt verveeld toe, twee collega-parlementsleden gsm'en. Voor de rest: volstrekte leegte. De spreker praat dan maar beurtelings tegen één van de vier klokken aan de muren. Tijd blijkt relatief op Malta. Jason Azzopardi, internationaal secretaris van de NP en duivelstoejager van partijleider annex premier Eddie Fenech Adami, meldt zich ruim een uur te laat op onze afspraak. De kalende, scherp gesneden en hyperkinetische Azzopardi zit in tijdsnood. Morgen vliegt hij met zijn baas naar de Europese top in Griekenland. Nu wil hij nog wel even politiek op Malta duiden. 'Aldo Moro omschreef de christen-democratie als een centrumpartij met een sociaal geweten. Dat zijn wij, de nationalisten. Wij bezetten het midden. Labour verwaarloosde jaren de klassieke achterban en ruilde een publiek van arbeiders en loontrekkenden voor de upper class. Met fatale gevolgen. Wij zitten nu op rozen in het parlement: vijf zetels op overschot, nooit gezien. Een meerderheid van één zetel is héél gewoon, soms draait winst of verlies bij een verkiezing rond 100 stemmen.'Het kiesstelsel in Malta, nog zo'n particulariteit. Het systeem - de single transferable vote of enkelvoudige overdraagbare stem - werd in de negentiende eeuw bedacht door econoom en sociaal filosoof John Stuart Mill. Kern van het procédé: de kiezer klasseert de kandidaten in zijn volgorde van voorkeur. Te beginnen met nummer 1, dan 2... desgewenst dwars door partijgrenzen heen. In Ierland en Australië is er zo ooit gekozen, in Malta doen ze het onveranderlijk al sinds 1920. Frendo noemt het een fair systeem. 'Je geeft macht aan mensen, niet aan partijen. Nadelen: de kandidaat met het beste dienstbetoon heeft een streepje voor en je krijgt een messcherpe concurrentie tussen partijgenoten. Wij hebben aan van alles gedacht, een drempel van 5 procent, zelfs een variante op jullie systeem-D'Hondt, maar uiteindelijk bleef alles bij het oude. Waarom? Het behoort tot de folklore zeker?' Terug naar Gozo, het eiland met twee Porsches, één Jaguar en evenveel verkeerslichten. En met natuurlijk de oudste, vrijstaande tempels ter wereld. Zeggen en schrijven van 3600 vóór Christus. Na België - en Malta zelf - is wellicht geen vlek ter wereld zo dikwijls onder de voet gelopen. Door Feniciërs, Romeinen, Arabieren, Noormannen, Duitsers, Fransen, Spanjaarden, de onvermijdelijke ridders en Engelsen bijvoorbeeld. Hier en daar liet al dat volk nog een souvenir achter. Katholicisme - 98 procent van de bevolking belijdt deze religie met innige overtuiging - en kerken bijvoorbeeld. De 365 kathedralen, kerken en kapellen op de eilanden vertonen een grote nuttigheidswaarde. In de avondkoelte zoeken boeren, burgers en buitenlui elkaar op de nog altijd warme trappen op. 's Nachts dienen de torens, verlicht als moskeeën, als onfeilbaar ijkpunt op donkere wegen. En geregeld haalt de bevolking er heiligenbeelden uit om ze op een pick- up of een draagstel in processies rond te zeulen. Dit vormt zowat de culminatie van het culturele leven op de eilanden. Maar de meeste overheersers konden geen blijvend stempel op Gozo of Malta drukken. De Engelsen lieten er ponden als munt na, maar van het twaalfdelig stelsel moesten ze hier niet lang weten. En dat links rijden, is evenmin goed begrepen. Gozitanen en Maltezen rijden gewoon consequent in het midden van de weg. Het gemiddeld inkomen in België ligt 2,5 keer zo hoog als op de archipel. Een kwart ervan komt uit toerisme, elke derde baan zit in deze sector, raamt Winston Zahra junior, telg uit een familie van hoteliers en voorzitter van de Malta Hotels and Restaurants Association. 'Wij hebben veel: zon, cultuur, gastvrijheid. Maar we moeten de boel oppoetsen en dan agressief in de markt zetten. Kijk, we hebben die tempels, maar aan het beheer kan veel verbeterd worden. We hebben wegen, maar u heeft zelf gezien hoe die erbij liggen. Oppoetsen dus, polijsten en dan goed verkopen.'Amand Veranneman, een Belgische restauranthouder die al dertig jaar op Gozo woont, wordt lyrisch als hij het eiland beschrijft. 'Er is het weer, de schitterende hotels, de vakanties op zogenaamde farmhouses, je kan hier eindeloos wandelen. Malta is één grote stad, maar op Gozo stap je van dorp tot dorp. En waar kom je onderweg nog een boer tegen die je zomaar een pompoen of wat tomaten geeft?'Tussen die bucolische droom van Veranneman en de Maltese werkelijkheid staan dikwijls praktische bezwaren. Problemen met de watervoorziening bijvoorbeeld. Met de elektriciteit. Of neem de afstand - dit is niet bij de deur. Of het gebrekkig opgeleide horecapersoneel. Gozo kan evenmin als Malta de service bieden waar het zogenaamde high end van de toeristische markt voor wil betalen. En valt te duur uit voor massatoerisme. 'Je mag dat de markt niet verwijten, je moet er zelf iets aan doen', meent Sammy Rapa, general manager van het vijfsterrenhotel Ta Cenc. 'Het is onze schuld als we geen topbestemming zijn. Wat willen wij eigenlijk? Wij hebben geen jachthaven op Gozo, geen golfterrein, amper een tennisbaan en toch mikken wij op de betere toerist. Dat kan niet. Let's get serious.' Niet elke Gozitaan heeft last van die realiteitszin. Hoewel politici corrupt heten te zijn en Gozo zouden verwaarlozen, moet het geld maar uit Valletta komen. En straks uit de vetpotten van Europa. Begin maart van dit jaar koos in een finaal referendum 53 procent van de bevolking voor lidmaatschap van de Unie. Advocaat en parlementslid Michael Frendo noemt dit de meest dramatische keuze sinds de stemslag over de onafhankelijkheid. Ook omdat alles hier meteen snoeihard gepolariseerd raakt. De nationalisten pleitten pro Europa, de socialisten vierkant tegen. 'Labour maakte er een potje van', zucht Frendo. 'De partij voerde een angstcampagne. Als wij bij Europa aansloten, zou niemand nog overuren mogen kloppen en meer van dergelijke onzin.' Zijn partijgenoot Jason Azzopardi wordt boos als hij aan de bitse campagne terugdenkt. 'Ik ga als politicus elke week van deur tot deur, niet alleen tijdens kiescampagnes, vandaar dat ik nooit twijfelde aan het resultaat van het referendum. Socialistische militanten zeiden: Ik stem JA, maar zeg dat niet hardop, want onze partij is gek geworden. Die mixte blatante leugens met halve waarheden. Bij lidmaatschap zouden onze soldaten vreemde oorlogen moeten gaan uitvechten, je ging bedelaars in de straten krijgen, we zouden zelfs aids binnenhalen. Soms werd ik beschaamd Maltees te zijn.' Niet minder dan 77 uitzonderings- en overgangsmaatregelen sleepten de Maltese onderhandelaars in Brussel uit de brand. Onder andere de erkenning van het Maltees als officiële Europese taal en gulle financiële regelingen. Hotelier Winston Zahra blijkt maar al te blij dat de discussie eindelijk is afgesloten. 'Het was een dubbeltje op zijn kant, maar we hebben het gehaald. Onze markt, dat zijn Britten, Duitsers, Italianen, Fransen, allemaal Europeanen. Buiten blijven, zou nadelig geweest zijn. Bovendien: eerst wilde Malta in de Unie, dan weer niet, dan werd het dossier bevroren, dan weer geopend en nu zouden wij niet toetreden? Dat kan je toch moeilijk als serieuze politiek verkopen? De nee-stemmers zullen wel bijdraaien als de eerste borden Gefinancierd door de Europese Unie overal verschijnen.' Twee jaar lang beheerste het frenetieke debat over Europa alles. De media ledigden de kelk tot het bittere eind. Maar nu melden de kranten weer, zeer breed uitgemeten, dat de Amerikaanse ambassade meer dan 100 (honderd) boeken aan de openbare bibliotheek van Gozo schonk. Dat over een maand Elton John concerteert en een hoop wegen daarom drie weken lang afgesloten zal zijn. En - nog een schandaal - dat een voormalig rechter aandeelhouder van een (illegaal) bordeel is. Business as usual. De rust is weergekeerd op de eilanden zonder koeien of geiten en met alleen paarden die eens per jaar - bij de sulkykoersen door de straten van elk dorp - van stal worden gehaald. Zo kan de Gozitaan weer discussiëren over ernstige aangelegenheden. Jacht bijvoorbeeld. Op het zuiden van Gozo en Malta, boven op de klippen - zandstranden blijken schaars - en tussen de kleine, ommuurde veldjes is op elke tien vierkante meter een stenen koterij neergepoot. Schuilplaatsen voor de leden van de machtigste lobby op de lidstaat in wording: jagers. Om pottenkijkers te weren, kalken ze cynisch op hun posten: RESERVAT. Tussen lege blikjes en patroonhulzen schieten ze hier op alles wat beweegt. Op trekvogels uit Afrika bijvoorbeeld. Aan de fameuze Maltese valk moeten ze alvast geen lood meer verspillen, die is uitgestorven. Ze hanteren daarbij de filosofie dat er maar twee soorten beesten bestaan: eetbare en niet-eetbare. Eetbare schiet je af om ze in de pot te stoppen. Niet-eetbare behoren per definitie tot de schadelijke wildsoorten. Dus: ook afschieten die handel. Maar voor de rest geen kwaad woord over dit wat knorrige volk, eens ontdooid goedlachs, oosters nonchalant. Iedereen heet er Camilleri, Debono, Grech, Borg of Mifsud en leeft een door God geschonken leven, tussen geurige oleanders, op eilanden zonder bergen (wel heuvels) en zonder rivieren. Dat doen ze op hun eigen tempo: langzaam. Daarom zie je geen joggers op deze rotsklompen, wel overal snelwandelaars in sportieve outfit langs de wegen. Ze kunnen ook niet harder lopen. Anders vallen ze gewoon van hun eilanden af. Jos Grobben'Met Europa gingen wij aids binnenhalen.'Er bestaan maar twee soorten beesten: eetbare en niet-eetbare.