Rik Coolsaet: Guy Verhofstadt (VLD) heeft gedurende het Belgische voorzitterschap getracht om een verzoening te bewerkstelligen tussen de eurosceptici en de voorstanders van een verdere Europese integratie. Hij is daar slechts ten dele in geslaagd. Zijn grote ambitie was om over een fundamenteel punt een akkoord tussen beide groepen tot stand te brengen, meer bepaald over de Kompetenzabgrenzung: een duidelijke definitie van wat Europa mag doen en van wat de lidstaten moeten blijven doen. Dat is te veel hooi op de vork gebleken. De nieuwe blauwdruk waar zowel voor- als tegenstanders van Europa het mee eens konden zijn, is er niet gekomen.
...

Rik Coolsaet: Guy Verhofstadt (VLD) heeft gedurende het Belgische voorzitterschap getracht om een verzoening te bewerkstelligen tussen de eurosceptici en de voorstanders van een verdere Europese integratie. Hij is daar slechts ten dele in geslaagd. Zijn grote ambitie was om over een fundamenteel punt een akkoord tussen beide groepen tot stand te brengen, meer bepaald over de Kompetenzabgrenzung: een duidelijke definitie van wat Europa mag doen en van wat de lidstaten moeten blijven doen. Dat is te veel hooi op de vork gebleken. De nieuwe blauwdruk waar zowel voor- als tegenstanders van Europa het mee eens konden zijn, is er niet gekomen. In zijn tweede ambitie, het debat over Europa opengooien, is hij wel geslaagd. Het installeren van een Conventie waarin Commissie, regeringen, Europees parlement, en nationale parlementen discussiëren over de toekomst van de EU is een echte doorbraak. Dat wordt te weinig onderstreept. Want het is de eerste keer sinds 1954 dat de 'eindtermen' van de Europese Unie opnieuw zullen worden besproken en vastgelegd. In 1954 hadden de zes van toen beslist om dat debat stilletjes af te voeren, omdat het meer problemen zou scheppen dan het zou oplossen. 'We gaan niet meer over Europa praten, we gaan Europa maken.' Vandaar dat over de Europese besluitvorming, en over alle belangrijke stappen naar meer leden of meer bevoegdheden voor de EU, altijd in kleine kringen is beslist, ver boven de hoofden van de burgers. De Conventie is de koevoet om het in '54 stilgelegde debat weer te openen: waarom de EU en welke EU?Coolsaet: Dat is zeker de bedoeling niet. De Conventie is precies het openbreken van de kleine cenakels waarin topdiplomaten en enkele topministers het Europese beleid uitstippelden. De Belgische diplomatie zit al van halverwege de jaren negentig op dat spoor, nadat uit allerlei referenda was gebleken dat het Europese concept onbekend en onbemind was bij de burger. Daarom wou de Belgische regering parallel met de Conventie ook een Forum met die burgers maken, waarin onder andere vakbonden, ngo's en academici van gedachten zouden wisselen over de toekomst van de EU, maar dat idee is onvoldoende uitgewerkt. Het wordt aan de lidstaten overgelaten om op de een of ander manier de stem van hun civil society te integreren in hun nationale denkwerk over Europa dat in de Conventie aan bod zal komen. We hebben in de EU het voorbeeld gehad van de Conventie over de Grondrechten, waarvan het rapport op de top in Nice is aanvaard. Dat was zo'n goed werkstuk dat zelfs landen die vonden dat men veel te ver in de richting van een Europese grondwet ging, het toch niet hebben durven tegenhouden. Coolsaet: Ongetwijfeld. Met de huidige besluitvormingsstructuren en met de onduidelijke toekomstvisie op Europa, vraag je om moeilijkheden door de Unie met tien of meer landen uit te breiden. De eerste fase van die uitbreiding komt er in 2004, het is de hoogste tijd om iets te doen. Bij het Verdrag van Amsterdam in '97 en op de top van Nice in 2000 is het niet gelukt, als deze Conventie niet slaagt valt de Europese trein stil. Dan zal de EU, met zijn meer dan twintig leden, zich hoogstens tot een Europese vrijhandelszone beperken, en dat is wat men altijd heeft willen vermijden. Coolsaet: Die Conventie wordt het toneel van een politieke strijd tussen wie alleen een economische en wie ook een politieke unie wil. Net vóór de officiële toetreding van de nieuwe lidstaten in 2004, is er nog een Intergouvernementele Conferentie waarin knopen kunnen of moeten worden doorgehakt. Maar ondertussen is de unanimiteitsregel, of het vetorecht, al ingeperkt. Het aantal domeinen waarop hij van toepassing is vermindert, en er zijn steeds meer materies waarin de meerderheid kan beslissen. Die trend is al een tijdje aanwezig, en ze zullen hem nu proberen te verankeren in wetteksten, mogelijk ooit in een grondwet voor Europa. Coolsaet: Of het is 'afgekocht' weet ik niet. Ik denk veeleer dat Verhofstadt gebruik heeft gemaakt van een wapen dat hij vorig jaar zelf op de top van Nice heeft laten invoeren, namelijk het mechanisme van de nauwere samenwerking. Als acht lidstaten het over een beslissing eens zijn, kunnen ze met de uitvoering ervan beginnen, ook als de rest tegen is. Die anderen blijven dan maar aan de kant staan. De dreiging om dat voor het Europese aanhoudingsmandaat toe te passen, heeft Berlusconi doen toegeven. Dat is op zich een verheugende vaststelling. Coolsaet: Ik vermoed het. Je voelt Tony Blair op kousenvoeten dichterbij komen. De Balkanlanden kondigen aan dat ze de euro zullen gebruiken en ook Rusland heeft al gezegd dat het een deel van zijn deviezen in euro zal omzetten. De euro zal drie grote effecten hebben. Monetair zal het monopolie van de dollar doorbroken worden. Politiek zal hij de Europese integratie gevoelig versnellen omdat uit een monetaire eenmaking ook andere volgen, zoals fiscaliteit, verloning, prijsbepaling en sociale zekerheid. Ten slotte zal de euro de Conventie helpen, omdat hij het Europees gevoel bij de burger zal versterken. Met het openen van de grenzen in de Schengenlanden is dat ook gebeurd. In plaats van twee uur aan de douane te moeten wachten, stap of rijd je een ander EU-land zomaar binnen. Als we in Parijs of Lissabon met onze eigen bankbiljetten kunnen betalen, heeft de burger Europa letterlijk in handen. Binnen de EU zal hij het buitenland als de voortzetting van zijn eigen land beschouwen. Coolsaet: Ook de vakbonden zijn tot nu toe buiten de beslissingscenakels gehouden. Maar als je een EU wil die legitiem is in de ogen van de bevolking, zijn de vakbonden één van de belangrijke transmissiekanalen. Het begrip 'sociaal Europa', als tegenwicht voor een uitsluitend economisch Europa, is in het midden van de jaren negentig gelanceerd en de jongste jaren zijn er, hoe moeizaam soms ook, verschillende punten van gerealiseerd. Een brutale sluiting als die van Renault Vilvoorde zou vandaag niet zomaar passeren. Na twee decennia neoliberalisme worden de vakbonden weer erkend als onontbeerlijke spelers in het middenveld. In de toekomst moeten ze een plaats krijgen in een vorm van Europees sociaal overleg. Coolsaet: Dat zou het succes moeten aantonen van de nieuwe asielpolitiek om de grenzen te sluiten, geen financiële steun meer te geven en de procedure te versnellen. Alleen geven die cijfers geen volledige indicatie van de toestand. Want de vluchtelingen die hun heil zoeken in het rijke Europa of de Verenigde Staten, blijven even talrijk. Alleen proberen ze via andere wegen binnen te komen, wat velen onder hen fataal wordt. Ik vrees dat er meer illegalen zijn dan vroeger, en de cijfers van Child Focus over jongeren die in prostitutie of zwartwerk terechtkomen, zijn evenmin opbeurend. Een migratiebeleid op Europees niveau was een andere prioriteit van het Belgische voorzitterschap, maar daarvan is niet veel terechtgekomen. De Internationale Organisatie van Migratie schat dat 120 miljoen mensen zich opmaken om naar het Westen te komen. Een Fortress Europe bouwen, heeft geen zin. Je moet op mondiaal niveau de grondoorzaak van de migratie wegnemen: de grote ongelijkheid. Helaas neemt die enkel toe met de mondialisering zoals die is doorgevoerd. Coolsaet: De term 'andere-mondialisten' geeft beter weer waarvoor die mensen staan. Ze verwoorden een zienswijze die in de brede bevolking aanwezig is, en die niet meer gelooft in de neoliberale mythe dat je de economie vrij van de politiek moet laten evolueren. Het is hartverwarmend dat er weer een sociale actie is losgekomen, na twintig jaar van hebzucht en egoïsme waarin de belangstelling van velen enkel naar de aandelenkoersen uitging. Voorstanders van verdere politieke integratie, zoals Guy Verhofstadt, hebben ingezien dat ze slechts in hun opzet kunnen slagen als ze rekening houden met het betoog van de andere-mondialisten. We zijn weer tot het besef gekomen dat de economie moet draaien voor de samenleving, en dat de samenleving niet voor de economie moet opdraaien. Coolsaet: Wie gehoopt had dat de Amerikanen na de aanslagen op het WTC zouden inzien dat het unilateralisme van George Bush nergens toe leidt, heeft zich vergist. De Verenigde Staten trekken zich, voor de eerste keer in de geschiedenis, uit een internationaal wapenbeheersingsakkoord terug. Ze weigeren mee te werken aan een Internationaal Strafgerechtshof, wat het mooiste initiatief van de Verenigde Naties in de jaren negentig was. Ze blokkeren een internationaal verificatiemechanisme op de aanmaak van chemische wapens. En in het Midden-Oosten trekken ze weer volop de kaart Israël. De VS nemen weer een unilateralistische positie in. Minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell is blijkbaar opzij geschoven voor rechtsere Republikeinen als minister van Defensie Donald Rumsfeld. De Amerikanen komen in actie als ze hun eigen belangen in gevaar weten, en voor de rest trekken ze zich van de wereld niets aan. Dat is een slecht teken voor de duurzame en legitieme wereldorde waarop we hadden gehoopt. Coolsaet: Sharon heeft Bush ervan overtuigd dat zijn strijd tegen Yasser Arafat dezelfde is als die van de VS tegen Osama Bin Laden. We staan in het Midden-Oosten voor een nieuwe patstelling die decennia dreigt aan te slepen. De Israëlische rechterzijde wil eigenlijk de toestand van 1967 herstellen, de Palestijnse gebieden opnieuw bezetten, en Arafat weer verjagen naar Tunis als hij al niet vermoord wordt. Zolang Israël geen waardigheid biedt aan de Palestijnen, zullen de Palestijnen geen veiligheid kunnen bieden aan Israël. Die twee moeten hoe dan ook weer met elkaar aan tafel gaan zitten, en weer praten over wat onder bemiddeling van Bill Clinton was afgesproken. De oorlog waar Israël op aanstuurt, veegt al die moeizaam bereikte resultaten van de tafel. Coolsaet: De Israëli's hebben het hem ook niet gemakkelijk gemaakt. Arafat wekt niet meer de verwachtingen van tien jaar geleden en heeft ook bij de Palestijnse bevolking veel prestige verloren. Hij heeft de corruptie niet kunnen uitroeien en heeft geen democratisch regime uitgebouwd. Maar er is geen alternatief voor hem. En ik blijf erbij dat als er partners van ongelijke macht zijn, zoals Israël en Palestina, de sterkste de eerste stap moet zetten. Als dat in Zuid-Afrika niet was gebeurd, was er nooit een democratische transitie geweest. Koen MeulenaereRik Coolsaet is hoofddocent Internationale Politiek en Belgisch Buitenlands Beleid aan de Universiteit Gent.