Mag de moderne wetenschap de koran bestuderen ? Professor Aboe Zaid dacht van wel, maar werkt nu in Nederland, in ballingschap.
...

Mag de moderne wetenschap de koran bestuderen ? Professor Aboe Zaid dacht van wel, maar werkt nu in Nederland, in ballingschap.Met Nasr Aboe Zaid spraken we ook over democratie. Dat, gekoppeld aan de hervorming in de islam, is voor hem het begin van een oplossing voor de vele problemen van de islamitische wereld. ?Eens de mensen het gevoel hebben dat zij iets kunnen veranderen aan hun politieke regimes...? Maar democratie was het eigenlijke onderwerp hier niet. Nasr Hamid Aboe Zaid (1943) was assistent hoogleraar Arabisch aan de universiteit van Caïro, gespecialiseerd in de studie van de koran. Toen hij promotie zocht tot gewoon hoogleraar, raakte hij op een vreemde manier van blasfemie beschuldigd. Zijn promotie werd geweigerd, en een proces werd tegen hem ingespannen : ze eisten de ontbinding van zijn huwelijk. Want Aboe Zaid werd een apostaat genoemd. En een islamitische vrouw kan niet met een afvallige getrouwd blijven volgens een bepaalde lezing van het islamitisch recht. Dat was ook het vonnis van de rechtbank. Van Beroep naar Cassatie is Aboe Zaid gegaan noch zijn vrouw, Ibtihal Yunis, noch hijzelf dachten eraan uiteen te gaan , maar begin augustus dit jaar bevestigde het Hof van Cassatie het vonnis, en waren Aboe Zaids rechtsmiddelen voorlopig uitgeput. Intussen woonde hij al met zijn vrouw in Nederland, waar de Rijksuniversiteit van Leiden hem een gastprofessoraat in de Arabistiek had aangeboden. Een bundeling van opstellen van zijn hand verscheen in het Nederlands als ?Vernieuwing in het islamitisch denken?. In Duitsland werd een steuncomité voor hem opgericht, een initiatief van geïnteresseerden en gelijkgezinden dat in Nederland navolging vond, waar gewerkt wordt aan een ?Nederlands steuncomité Nasr Abu Zaid Ibtihal Yunis?. Nasr Aboe Zaid, intussen, is klein en rond als een biljartbal, en gelukkig, zegt hij, in het tolerante Nederland te verkeren. Wat doet u, dat ze zo kwaad maakt ? ABOE ZAID : Wat ik doe, is niet echt nieuw in de islamitische traditie. In de negende eeuw begon al een islamitische hervorming, een rationele theologie waarin de koran geherinterpreteerd werd. Die rationele theologie werd later verder ontwikkeld, in de twaalfde eeuw, door Averroës. In de islamitische renaissance van de negentiende eeuw kwamen de rationaliteit en Averroës weer aan bod, en ik ga voort in deze trant. Ik heb geleerd van de moderne kennis, linguïstiek, semiotiek, hermeneutiek, tekstwetenschap. Ik heb de traditie niet slaafs gekopieerd omdat die in de geschiedenis gevat zit, en de moderne wetenschap ook niet omdat die in Europa ontstaan is, en de Europese situatie verschilt van de islamitische. Dus, in zekere zin is wat ik doe niet nieuw. En in zekere zin is het wèl nieuw. De basisidee, de humanisering van de godsdienst, was er al. Dat de religieuze teksten zo moeten gelezen worden dat ze vóór de mensen zijn, en niet ertégen. Maar omdat de traditie zo sterk is in de islamitische wereld, en vanwege de politieke en economische zwakheid, zijn de moslims kwetsbaar. En wie dan op een niet-traditionele manier de godsdienst benadert... Het is psychologisch. Ik geloof niet dat ik, als moslim of als wetenschapsman, enige misstap tegen de godsdienst gedaan heb. Natuurlijk, je kan godsdienst zien als een fundamentalist, om er de andere mee uit te sluiten, te elimineren, omdat jij de enige gelovige bent, en je de absolute waarheid bezit. Of je kan godsdienst zien als veelomvattend, verdraagzaam en respectvol. Als ik terugkijk naar het verleden van de islam, dan vind ik El Andalus, een multireligieuze maatschappij waar alle religieuze groepen op gelijke voet hun godsdienst beleefden onder moslim-heerschappij. Christenen, joden, ongelovigen... Maar dit gaat niet over godsdienst. De islam wordt politiek gemanipuleerd, bedoelt u ? ABOE ZAID : Om het fundamentalisme te bestrijden, gaan de politieke regimes de godsdienst manipuleren. Ze spelen met hetzelfde vuur, zeggen dat anderen geen moslims zijn en zij wel de ware islam hebben. Dat maakt mij bezorgd, en niet alleen als wetenschapsman : hoe raken we hier uit ? Hoe vrijwaren we de spiritualiteit van de godsdienst ? Zonder onze hele sociale structuur in gevaar te brengen door de godsdienst elk detail te willen laten regelen, ook op sociaal vlak ? En economisch, en wetenschappelijk ? Ik was op zoek naar een uitweg uit de politieke en ideologische manipulatie van de godsdienst. Omdat ik gezien heb hoe een religieuze tekst, al navenant de interpretatie, gelijk wat kan betekenen. In de jaren zestig was het in Egypte gewoon te horen dat de islam het socialisme voorstaat. Of dat de islam strijd tegen het zionisme vraagt, de heilige oorlog tegen de vijand. Maar in tien jaar, na de dood van Nasser en de toenadering tot de VS, begonnen we onderhandelingen met Israël, verving een open markteconomie dat socialisme, en deed de islam weer dienst om al die veranderingen te argumenteren. Ik vond zulke fenomenen ook wel terug in de geschiedenis van de islam. Waar was de waarheid dan ? Dus ging ik de tekst bestuderen, en de tekstgeschiedenis, en wat daar verder bij te pas komt. De koranwetenschappen. De koran is gegeven gedurende een periode van 23 jaar. Niet dus als een volledige, gestructureerde tekst van in het begin, maar gegeven op specifieke momenten, in specifieke omstandigheden en naar aanleiding van een specifiek probleem, een vraag, een verandering in de maatschappij. Dus, als je dat aanpakt, moet je weten dat het om een veelvoud van teksten gaat. Die achteraf gereorganiseerd werden in de vorm die we nu kennen. Dat sommige verzen ouder zijn en andere jonger, en als er contradictie is tussen de twee, dat we de laatst gegevene moeten volgen. Neem het verbod om alcohol te drinken. Dat is in drie fasen gekomen. Eerst luidde het dat in alcohol goed zat voor de mens, maar ook zonde. In de tweede fase heette het dat men niet mocht bidden in dronken toestand en dus moest wachten met drinken tot na het gebed. En de derde fase kwam met het absolute verbod. Waarom die progressie ? Dat is de actie van God in de geschiedenis, in de realiteit. Uit de tekst kan je de richting afleiden waarin dat gaat. Ik denk niet dat een moslim kan zeggen : van de koran mag ik best alcohol drinken, alleen niet voor het gebed. Nee. Op die manier de tekst bestuderen, kan tot de conclusie leiden dat sommige voorschriften een historische waarde hebben, die in onze tijd misschien geen betekenis meer hebben. Daarom ging ik de tekst in zijn historische context zetten. Of twee zinnen kunnen erg op elkaar lijken, maar niet dezelfde betekenis hebben. Bijvoorbeeld, over erven : ?God zegt, voor een man het dubbele als voor een vrouw.? Als de tekst nu zou luiden : ?Voor een vrouw de helft als voor een man?, dat lijkt wel hetzelfde, maar semantisch gezien is het dat niet. De koran zegt, ?voor de man?, en legt het accent dààrop, daarmee beperkt de koran het aandeel van de man, in een socio-culturele context waar de man gewend was alles te pakken. Dus, de man krijgt minder dan wat hij gewend was. Sommige mensen waren daar toen niet blij mee, en we weten wat ze daarop te zeggen hadden : ?Hoe kunnen we nu een deel van de erfenis aan een vrouw geven, die niet kan paardrijden, of een zwaard hanteren, of de vijand bevechten ?? Zo weten we precies waar het probleem zat : vrouwen namen niet deel in de economische productie, die bestond uit oorlogvoering tussen de stammen. De man was de krijger, die moest alles hebben, de vrouwen inbegrepen. De koran veranderde die situatie. Als ik nu die betekenis van de tekst plaats in een moderne context en ik zeg : tegenwoordig delen vrouwen in alles, zij werken, nemen deel aan het productieproces, waarom geven wij dan aan een vrouw niet hetzelfde deel als aan een man ? Dat zou niet tegen de boodschap van de koran zijn, aangezien die bezig was met het aandeel van de man, niet dat van de vrouw. Door de contextualisering van de tekst kan ik ook de richting van de boodschap op het spoor komen, waar die naartoe wil. Ga ik daar tegenin, dan ben ik tégen de islam. Dus, als ik vrouwen binnenshuis opsluit, ga ik terug naar het heidendom, aangezien de islam juist aanving met het geven van rechten aan vrouwen, ook om over alles hun eigen mening te hebben. Ik kan hier niets vinden dat moslims zou beletten modern te zijn en tegelijk toch moslim te blijven. Voor moslims is de koran het woord van God. Maar in uw interpretatie kan het lijken dat God van mening verandert van vers tot vers. Is dat geen contradictie ? ABOE ZAID : Heel theologische vraag, dat. Maar God hoeft niet van mening te veranderen, als we hem zien als communicerend met mensen. Die communicatie duurde 23 jaar lang. Wie verandert er dan, de zender of de ontvanger ? De ontvanger. Je kan de koran niet wijzigen, een woord of een zin door een andere vervangen. Maar de betekenis... De tekst staat vast, maar de betekenis zal nooit vast staan. Omdat het begrip ervan menselijk is, en dus veranderlijk. Dat is onvermijdelijk. Kan iemand nu beweren de koran precies zo te verstaan als de eerste generaties hem gehoord hebben ? Dat kan niet. De koran is een tekst, en weerspiegelt de wereld op een heel speciale manier. De tekst is niet gelijk aan de wereld. De tekst, het woord van God, staat vast, maar de bestemmeling van de tekst verandert in tijd en plaats. Dit is de gevaarlijke vraag in de islam tegenwoordig : de natuur van de koran als tekst met twee aspecten, het goddelijke als een openbaring van God, en het menselijke als de interpretatie door de mens. Hoe te verklaren dat een Egyptische rechtbank zich tot zoiets leent als uw veroordeling ? ABOE ZAID : Dat is het gevolg van de Wahabi-invloed, de economische en politieke impact van het Saudi-regime op heel de regio, zeker sinds de nederlaag in 1967, die gegroeid is met het olietijdperk. En het gevaarlijkst van al is de ideologie van de bedoeïenen, hun interpretatie van de islam. Die is heel conservatief. Als je naar de Arabische wereld kijkt, zie je duidelijk verschil tussen de bedoeïenenmaatschappij en de landbouwmaatschappijen als Syrië, Irak, Egypte en zelfs Sudan. Die landbouwmaatschappij is open, vrouwen werken er samen met de mannen op het veld, daar is een lange geschiedenis aan voorafgegaan. Kijk naar Egypte. Daar heb je bijvoorbeeld, in de geschiedenis, een vrouwelijke godheid gehad. En in Egypte heerst meer respect voor vrouwen dan in een bedoeïenenmaatschappij, die een mannenmaatschappij is. Daarom heb je in Oman een andere maatschappij dan in Koeweit. Omani's leven aan zee en staan de hele tijd in contact met de buitenwereld. Maar bedoeïenen vormen een gesloten maatschappij, omringd door woestijn, en maken zelden contact met anderen. Dat geeft een gesloten mentaliteit. En dat is precies het wahabisme ook. Bij ons heeft de impact van de economische en politieke macht van Saudi-Arabië in de jaren zeventig, toen Egypte en Syrië verarmd waren door de oorlogen, het traditionalisme in de hand gewerkt. Ook in onze scholen. In de al Azhar-universiteit, een instituut dat heel open was en waar zelfs sjiïetische theologie gedoceerd werd, wordt nu nog slechts één stroming onderwezen, de hanbali-school, die heel conservatief is en dicht bij de Saudi-ideologie staat. Zo heeft het traditionalisme onze instellingen geïnfiltreerd. Het is jammer dat een rechter, met al zijn diploma's, de moeite niet deed om zelf mijn werk te lezen alvorens het te veroordelen. Maar het is niet echt verwonderlijk. Dan heb je, behalve politieke regimes die achter het Westen aan lopen maar geen verbetering bieden in de levensvoorwaarden van het volk, ook de islamisten. Die komen met hun utopie dat volk warm maken, beweren dat met hen de gouden tijd van de islam zal terugkeren, toen de kaliefen eenvoudig in de omgang waren als jan en alleman puur Utopia. En de mensen dromen. Als de ware islam ooit hersteld wordt, zal er een moedig politiek regime zijn, zal sociale rechtvaardigheid heersen, en politieke en economische, en alle soorten rechtvaardigheid. En zij zullen de zegen van God hebben in het hiernamaals, wat ook niet min is. Alles wordt gebruikt, ze spreken de dromen en de verbeelding van de mensen aan. Ik zou liever de hersens aanspreken. Zonder daarom... De mensen hebben recht op hun dromen. Ik heb ook mijn droom, daarom kan ik overleven. Maar ik droom van een moslimmaatschappij die een heel goede islamitische maatschappij is en tegelijk ook een heel moderne, die in staat is mee te doen in de productie van beschaving, en niet alleen maar technologie consumeert. Sus van Elzen Nasr Hamid Aboe Zaid, ?Vernieuwing in het islamitisch denken?, Bulaaq, Amsterdam, 177 blz., 598 fr.De tekst staat vast, maar niet de betekenis, want de student is variabel.De Al Azhar-moskee in Caïro : nog één denkrichting in de islam.Vrouwen willen opsluiten is terugkeren naar het heidendom.Nasr Aboe Zaid : Ik heb mijn droom, daarom kan ik overleven.