Over een gebrek aan media-aandacht mochten de Vlaamse socialisten de voorbije week niet klagen. Eerst dreigde Johan Vande Lanotte live in TerZake met 'gerechtelijke stappen' tegen wie hem nog onterecht zou belagen. Vervolgens sprong SP.A-voorzitter Bruno Tobback zijn vicepremier bij met het merkwaardige compliment dat 'sinds Leopold II' niemand zo veel voor Oostende had gedaan als Vande Lanotte. En zaterdagochtend, een paar uur voor de start van het partijcongres in Gent, koos Freya Van den Bossche in een interview in De Morgen voor de vlucht vooruit: 'Als we het brede publiek weer vertrouwen in de politiek kunnen laten winnen door strikte regels over mandaten in het bedrijfsleven in te voeren, dan moeten we dat doen.' Haar voorstel ging zogezegd niet over Vande Lanotte, maar hij was er op z'n minst de aanleiding toe.
...

Over een gebrek aan media-aandacht mochten de Vlaamse socialisten de voorbije week niet klagen. Eerst dreigde Johan Vande Lanotte live in TerZake met 'gerechtelijke stappen' tegen wie hem nog onterecht zou belagen. Vervolgens sprong SP.A-voorzitter Bruno Tobback zijn vicepremier bij met het merkwaardige compliment dat 'sinds Leopold II' niemand zo veel voor Oostende had gedaan als Vande Lanotte. En zaterdagochtend, een paar uur voor de start van het partijcongres in Gent, koos Freya Van den Bossche in een interview in De Morgen voor de vlucht vooruit: 'Als we het brede publiek weer vertrouwen in de politiek kunnen laten winnen door strikte regels over mandaten in het bedrijfsleven in te voeren, dan moeten we dat doen.' Haar voorstel ging zogezegd niet over Vande Lanotte, maar hij was er op z'n minst de aanleiding toe. Dat Johan Vande Lanotte een kritische doorlichting te wachten stond, zat er natuurlijk aan te komen toen bleek dat het groene-energiebedrijf Electrawinds niet alleen in slechte papieren zit, maar ook dat het de voorbije jaren vaak en met succes heeft aangeklopt bij allerlei publieke financiers (de Vlaamse Energieholding, de Federale Participatiemaatschappij, de Participatiemaatschappij Vlaanderen...). Dan hoeft het niet te verbazen dat iedereen naar Vande Lanotte kijkt, die van 2007 tot 2010 voorzitter van Electrawinds was. Vandaag is Johan Vande Lanotte onder meer vicepremier en minister van Economie. Ooit sprak men van 'de minister van Economische Zaken', en dat was een van de belangrijkste ministers van de Belgische regering. Maar staatshervormingen en de afbouw van het overheidsbelang in het economische apparaat deden zijn impact verschrompelen - onder Vincent Van Quickenborne (Open VLD) werd de functie zelfs verhipsterd tot 'minister van Ondernemen en Vereenvou-digen'. Vande Lanotte herwaardeerde de titel en voegde er meteen ook de bevoegdheid energie aan toe. Daarnaast is hij minister van de Noordzee - een ambt dat hij persoonlijk uitvond in 2003 (en dat later ook door Renaat Landuyt (SP.A) en Yves Leterme (CD&V) werd uitgeoefend). Politiek vertaald: 'Op zee en aan de kust gebeurt niets zonder mijn fiat.' De SP.A moet dus niet grienen: als er commotie ontstaat rond een Oostends energiebedrijf dat actief was op de Noordzee, waarom zouden pers en politieke oppositie dan niet mogen inzoomen op een even Oostends minister die bevoegd is voor energie en voor de Noordzee? En die bovendien ooit voorzitter van dat bedrijf was? Het is als het licht van de zon ontkennen, het water op zee. Maar dat is buiten Johan Vande Lanotte gerekend. Hij is een West-Vlaming die evengoed een Zeeuw had kunnen zijn. Daar luidt het devies: 'Luctor et emergo', 'Ik worstel (met de Noordzee) en ik kom boven.' Ook Vande Lanotte vecht met alles wat hem tegenhoudt. In die worstelingen is hij een meester in het uitbuiten van elk foutje bij 'de tegenstrever'. In de bewuste aflevering van TerZake maakte journaliste Kathleen Cools bijvoorbeeld de vergissing te vragen naar de job van twee van zijn (stief-)kinderen bij Electrawinds. Binnen de seconde had Vande Lanotte het debat verlegd van zijn politieke optreden naar haar journalistieke aanpak. Het is een beproefde techniek. In 2012 schreven de VRT-journalisten Wim Van den Eynde en Luc Pauwels De keizer van Oostende, een analyse van het zakelijke en politieke netwerk van Vande Lanotte, en hoe hij dat gebruikt. Nog voor de echte boekvoorstelling greep Vande Lanotte een aantal fouten en slordigheden aan om de hele inhoud onderuit te halen. De auteurs probeerden nog te antwoorden, maar het was mosterd na de maaltijd. Het boek had een bom kunnen zijn. Niemand die dat zo snel begreep als de minister. Niemand die het vervolgens zo snel (en eigenhandig) kon ontmijnen. De keizer van Oostende is toen niet ontploft, maar de langetermijnschade ervan voor Vande Lanottes reputatie lijkt aanzienlijk. Met De keizer van Oostende was Vande Lanotte niet aan zijn proefstuk toe. Al in 1996 lanceerde hij een even harde en even persoonlijke aanval op Knack-journalist Chris De Stoop. Die had in zijn boek Haal de was maar binnen kritiek geuit op het Belgische uitwijzingsbeleid van vluchtelingen. Vande Lanotte was de verantwoordelijke minister van Binnenlandse Zaken, en ook toen reageerde hij zeer geprikkeld. De Tijd noteerde toen dat Vande Lanotte de journalist verweet dat die 'onzorgvuldig te werk is gegaan, zijn informatie slechts eenzijdig heeft verzameld, en niet eens de professiona- liteit had om de resultaten van zijn onderzoek voor te leggen aan het kabinet van Vande Lanotte zelf'. In de bevoegde Kamercommissie, waar het boek ter sprake kwam, 'deelde de minister een omstandige nota uit waarin hij alle punten van kritiek die de journalist in zijn boek formuleerde één voor één van commentaar voorzag'. Vande Lanotte deed toen al wat hij nu nog doet: hij overstemt zijn critici. Chris De Stoop was verbouwereerd: 'Vande Lanotte beschuldigde me op televisie van leugens. Ik kreeg de hele regering over me heen en begreep er niets van. Het was alsof het licht van de zon werd ontkend.' Dat soms brutale optreden heeft Vande Lanotte geholpen zijn weg te gaan, zijn zin te doen, en zo zijn politieke loopbaan uit te bouwen. Ook al had hij al een berg diploma's en universitaire bijscholingen op zak (van de universiteiten van Antwerpen, Brussel, Gent, Lausanne, Rijsel, Leiden en Québec), hij leerde het vak pas toen Louis Tobback hem in 1988 vroeg als zijn kabinetschef op Binnenlandse Zaken. Voor het eerst bevond hij zich in de machinekamer van de overheid. Hij zat er aan de knoppen en de hendels van het bestuur, leerde ze kennen en gebruiken. Het beviel hem zeer. In 1991 werd Vande Lanotte verkozen tot Kamerlid, en al in 1992 maakte hij naam als voorzitter van de parlementaire onderzoekscommissie mensenhandel. (Die was nota bene opgericht naar aanleiding van een ander spraakmakend boek van Chris De Stoop, Ze zijn zo lief, meneer.) In 1994 verving Vande Lanotte zijn mentor Tobback als minister van Binnenlandse Zaken. Die wissel gebeurde daags na de gemeenteraadsverkiezingen van dat jaar. Eén dag dus na Vande Lanottes eerste echte politieke triomf, want de SP werd in Oostende de sterkste partij. De CVP'er Julien Goekint mocht nog drie jaar burgemeester blijven, maar vanaf 1997 was het de beurt aan een socialist: Jean Vandecasteele. Hij is nog altijd burgemeester, maar de échte baas heet Vande Lanotte. Vandaar dat Bruno Tobback, meer dan hij wellicht besefte, gelijk had met zijn vergelijking met Leopold II. Allebei zijn het machtspolitici, allebei met een heel eigen omgang met de instellingen van hun tijd. Leopold omzeilde het Belgische parlement met zijn Congo Vrijstaat, waar hij vorst was van zichzelf - en zo natuurlijk ook van het grootste land van het Afrikaanse continent. Johan Vande Lanotte is zelf geen burgemeester, zoals Louis Tobback of Steve Stevaert destijds: dat laat hij aan Vandecasteele over. Hij heeft liever zitting in tal van andere publieke, semipublieke en private instellingen, verenigingen en bedrijven: van basketbalclub BC Oostende via de Sleuyter Arena tot het Gemeente- bedrijf Haven Oostende, van het Mu.ZEE tot het Casino Kursaal, en daarbij nog even Electrawinds, of Otary, of Eos. Zo is hij misschien geen keizer, maar toch zeker de stadhouder van zijn eigen 'Oostende Vrijstaat'. Net als Leopold II is Johan Vande Lanotte er vorst van zichzelf - en zo natuurlijk ook van de belangrijkste stad aan de Belgische kust. 'Ik heb niet de macht in rechte. Ik oefen de macht uit in feite', zegt hij soms. Natuurlijk wekt die vorm van politiek ook kritiek op. Ook in zijn eigen partij. In De wereld volgens Louis Tobback noteerde auteur Kris Hoflack in 2012 de ongezouten kritiek van de oude Tobback op de manie van zijn ex-kabinetschef om zijn politieke contacten in te zetten voor al zijn maatschappelijke en zakelijke projecten (en ook zijn zakelijke contacten voor zijn politieke projecten; zo schakelde hij zijn vriend Patrick De Maeseneire, toen bij Adecco, in om het Sabena-akkoord rond te krijgen): 'Zelfs al doe je niks onwettigs, dan nog zijn het geen manieren.' Dat is een heel andere toon dan de SP.A-top vandaag aanslaat, Bruno Tobback incluis. Bovendien heeft Vande Lanottes politieke discours ook zijn beperkingen. Hij mocht twee keer de nationale verkiezingscampagne leiden en bepalen, in 1999 en 2007. Twee keer werd het een dramatische nederlaag. In 2007 leidde dat ertoe dat de SP.A naar de oppositie verwezen werd. Meteen besliste Vande Lanotte tijdelijk afscheid te nemen van de politiek. Dat was het beste voor zijn partij, maar ook voor zichzelf. Oppositie interesseert hem namelijk niet. Hij was liever voorzitter van Electrawinds. Voluit: voorzitter van de raad van beheer. Daar draait het om, ook in zijn politieke optreden: om beheer. Beheer: daartoe blijft politiek à la Vande Lanotte ook beperkt. Als vicepremier beheert hij het land, en geregeld houdt hij het SP.A-partijbureau voor: 'Dankzij mij speelt de SP.A ver boven haar gewicht.' Dat klopt: sinds 1991, toen Vande Lanotte in de Kamer kwam, behaalden de Vlaamse socialisten nog maar één keer meer dan 20 procent van de stemmen. Toch zaten ze de laatste kwarteeuw amper drie jaar in de (federale) oppositie. Tegelijk heeft de SP.A veel van haar gewicht verloren. Ze is stilaan een volle politieke gewichtsklasse gedaald. Dat komt, zegt iedereen, door de politieke lijn. Die is onduidelijk, maar ook veel te zakelijk. Wat heeft de SP.A nog te vertellen aan 'de mensen'? Dat men de partij is van en voor de goedkopere elektriciteit? Welja, applaus daarvoor - applaus voor Vande Lanotte dus. Maar dat volstaat niet. Daarom ook besliste voorzitter Bruno Tobback tot de organisatie van een aantal inhoudelijke congressen. Een eerste congres, in het voorjaar in Leuven, moest een nieuwe lijn uitzetten. Een tweede, vorig weekend in Gent, moest nieuwe klemtonen leggen. Het congres in Leuven was inhoudelijk sterk. Tenminste, dat wist wie er zelf bij was. Op die paar honderd aanwezigen na merkte men er zo goed als niets van. De Vlaamse tv-kijker zag de week voor het congres een ijverige Johan Vande Lanotte, en keek de week na het congres bij wijze van spreken opnieuw aan tegen een net zo ijverige Vande Lanotte. Voor het congres was de SP.A bezig met goedkope energie, na het congres ook. Business as usual, gebracht door the usual suspect. Het Leuvense congres 'raakte de zaal niet uit', niemand zag dat de SP.A zich vernieuwde en moderniseerde. In Gent gebeurde het omgekeerde: daar drong Vande Lanotte willens nillens de zaal in. De SP.A congresseerde zaterdag en zondag over nieuwe klemtonen, en maandag ging het op de radio en in de kranten over de schotten tussen politiek en zakenleven. Over Johan Vande Lanotte dus. En passant vernam het Gentse publiek ook dat de SP.A wil dat kleinere gemeenten fuseren. Politoloog Carl Devos (UGent) stelde er scherpe vragen bij: is dát de beloofde 'inhoudelijke vernieuwing'? Verengt ook de nieuwe generatie SP.A'ers politiek tot beheer? Want zelfs als dat eigenlijk niet zo is, bleek het wel het resultaat achteraf. Het riep het beeld op van een zaal met honderden aanwezigen, in het diepst van hun gedachten allemaal kleine Vande Lanottes. Allemaal willen ze grote of kleine chefs zijn, die vervolgens hun netwerkjes kunnen gebruiken om goed te doen voor de mensen. En ook wel voor de eigen partij. En dus voor zichzelf. Johan Vande Lanotte is zó belangrijk en zó dominant dat Bruno Tobback hem onmogelijk kan laten vallen. Maar juist door zo nadrukkelijk zijn vicepremier te steunen, diens lijn en zelfs de methode die hij hanteert, heeft Tobback het bijzonder moeilijk om Vlaanderen ervan te overtuigen dat de SP.A het anders wil. Moderner, jonger, transparanter, beter en eerlijker. Door zichzelf te overleven, knijpt Vande Lanotte de SP.A halfdood. Iemand moet Johan Vande Lanotte dringend uitleggen dat hij stilaan het grootste probleem is geworden van zijn eigen partij en van zijn eigen voorzitter. En dat wil wat zeggen, met ook nog Pascal Smet in de rangen.DOOR WALTER PAULIVande Lanotte doet vandaag wat hij eerder al met 'De keizer van Oostende' en met Chris De Stoop deed: hij overstemt zijn critici. Door zichzelf te overleven, knijpt Vande Lanotte de SP.A halfdood.