Het leek erop alsof de natuur, de wetenschappers en de Verenigde Naties (VN) de voorbije weken de krachten hadden gebundeld om van de Aarde-top in het Zuid-Afrikaanse Johannesburg alsnog een succes te maken. Oost- en Centraal-Europa werden geteisterd door de zwaarste overstromingen in vijftig jaar ( zie ook p. 84) en menig wetenschapper stelde dat dit mogelijk al een gevolg van het broeikaseffect is. Midden de waterellende openbaarden VN-wetenschappers het bestaan van een drie kilometer dikke Aziatische 'gifwolk' die zich uitstrekt van Pakistan tot China en die het gevolg is van allerlei vervuiling. De wolk bedreigt de gezondheid en, door de filtering van het zonlicht, ook de weerspatronen. Wat de droogtes en overstromingen die Azië nu meemaakt, kan verklaren.
...

Het leek erop alsof de natuur, de wetenschappers en de Verenigde Naties (VN) de voorbije weken de krachten hadden gebundeld om van de Aarde-top in het Zuid-Afrikaanse Johannesburg alsnog een succes te maken. Oost- en Centraal-Europa werden geteisterd door de zwaarste overstromingen in vijftig jaar ( zie ook p. 84) en menig wetenschapper stelde dat dit mogelijk al een gevolg van het broeikaseffect is. Midden de waterellende openbaarden VN-wetenschappers het bestaan van een drie kilometer dikke Aziatische 'gifwolk' die zich uitstrekt van Pakistan tot China en die het gevolg is van allerlei vervuiling. De wolk bedreigt de gezondheid en, door de filtering van het zonlicht, ook de weerspatronen. Wat de droogtes en overstromingen die Azië nu meemaakt, kan verklaren. Als achtergrond voor een top over duurzame ontwikkeling kan het tellen. Tochbetwijfelen veel waarnemers of Johannesburg wel zal leiden tot de concrete afspraken die van de top een succes kunnen maken. Concrete actie is nochtans nodig. Het papierwerk gebeurde immers op de eerste Aarde-top, in het Braziliaanse Rio de Janiero (1992). Te oordelen naar de teksten die er werden ondertekend, was Rio historisch. Nooit voorheen erkende de internationale gemeenschap zo eensgezind dat de huidige economische ontwikkeling niet duurzaam is. Door de milieuschade die ze aanricht, vermindert ze de kansen van toekomstige generaties om gezond en productief te leven. Kern van het probleem is dat de productie- en consumptiepatronen van één miljard mensen in de rijke wereld niet veralgemeenbaar zijn naar de zes miljard mensen die de planeet bevolken. Terwijl een groot deel van de vijf miljard in de arme wereld wel die westerse levenswijze ambieert. Vraag is dus: hoe verzoen je het recht op ontwikkeling voor allen met een leefbare planeet? Rio gaf de weg naar oplossingen aan. Cruciaal was de aanvaarding van het principe van de gezamenlijke maar verschillende verantwoordelijkheid: rijke landen vervuilen meer, beschikken over meer middelen en dragen daarom meer verantwoordelijkheid voor het vinden van oplossingen. Ook het voorzorgsprincipe werd erkend: als het gaat om ernstige en onomkeerbare bedreigingen, mag 'gebrek aan wetenschappelijke zekerheid niet worden gebruikt als reden om maatregelen uit te stellen'. Rio stelde voorts dat het 'recht op ontwikkeling' van alle landen moet worden vervuld en noemde de noden van de armste landen 'een speciale prioriteit'. Duurzame ontwikkeling kreeg zo naast een economische pijler - nodig om alles te financieren - een ecologische en een sociale dimensie: ze is niet verzoenbaar met grote sociale ongelijkheid tussen en in landen. Ook werd in Rio, in een uitgebreide Agenda 21, neergeschreven wat in de 21e eeuw op alle mogelijke niveaus moet gebeuren om duurzame ontwikkeling in praktijk te brengen. Ten slotte werden er conventies gesloten over klimaatverandering en over behoud van biodiversiteit. De teksten van Rio mogen dan visionair zijn geweest, de resultaten, tien jaar later, zijn bescheiden. De noden van de ontwikkelingslanden heetten een speciale prioriteit. Maar de meeste rijke landen schroefden hun ontwikkelingshulp sindsdien drastisch terug. Het wereldhandelsakkoord van 1994 bood het meeste lekkers aan de geïndustrialiseerde landen. Vooral in sectoren waar zij sterk staan, werden handelsbelemmeringen afgebouwd. En de kloof tussen de armste en rijkste landen nam toe. Anders dan de wereldhandelsakkoorden, hebben de afspraken van Rio niet echt tanden. Neem nu het klimaatverdrag. Dat legde landen op 'concrete maatregelen te nemen om de uitstoot van broeikasgassen afzonderlijk of gezamenlijk naar het niveau van 1990 te brengen'. Alleen stond er niet wannéér dat doel moest worden bereikt. Het duurde vijf jaar om er een datum te prikken - in het Kyoto-protocol van 1997. Bovendien haakten de Verenigde Staten, die veruit het meest broeikasgas uitstoten, af. Nochtans is er zowat wetenschappelijke consensus: de aarde warmt op door de menselijke activiteit. Het zeeniveau stijgt 1 centimeter per decennium, de ijsdikte in de poolzee nam met 40 procent af in 40 jaar en het aantal stormen neemt toe. Tuvalu, een eilandje in de Stille Oceaan, kondigde vorig jaar aan dat het vlucht voor het water: elk jaar zullen 75 van 10.500 bewoners naar Nieuw-Zeeland emigreren. De conventie voor biodiversiteit kon niet verhinderen dat steeds meer soorten verdwijnen: momenteel is 9 procent van de boomsoorten bedreigd. Bossen en waters die de mensheid enorme diensten leveren, worden verder aangetast. Over twintig jaar zou de helft van de mensheid lijden onder watertekort. Niet dat er geen vooruitgang was na 1992. Het aantal extreem armen daalde van 1,3 naar 1,2 miljard, de jaarlijkse kindersterfte halveerde tot 1,9 miljoen en 2 procent van 's werelds bossen wordt al duurzaam beheerd. Dat volstaat echter niet om de basistrend om te buigen. Dr. Hans Bruyninckx, die aan de KU Leuven de afdeling duurzame ontwikkeling leidt, noemt een sociaal-ecologische collaps op regionaal vlak het meest waarschijnlijke scenario voor 2050: 'Men schat de factor tijd verkeerd in. Ecologische tijd is anders dan politieke tijd. Op het moment dat je beslist alle ozonvernietigende stoffen te bannen, duurt het 50 jaar voor het ozongat weer dicht is. Schade is soms ook onomkeerbaar: tropisch woud en soorten die verdwijnen, keren niet terug.'Wat kan Johannesburgaan die realiteit veranderen? Op tafel ligt een actieplan dat concrete verbintenissen inzake milieu en ontwikkeling voorstelt. Tegen 2015 moeten volgende armoedecijfers worden gehalveerd: de 1,2 miljard mensen die leven van 1 dollar per dag, de 800 miljoen ondervoede mensen, de 1 miljard mensen zonder drinkbaar water, de 2,5 miljard mensen die niet over sanitair beschikken. Eveneens tegen 2015 moet de mensheid 15 procent van haar energie uit hernieuwbare bronnen halen (4,5 procent nu) en moet het verlies aan biodiversiteit stoppen. Behalve het eerste, is elk van die doelen nog omstreden. Over de middelen die voor dit alles nodig zijn, bestaat evenmin eensgezindheid. Leida Rijnhout van de ngo-koepel Vlaams Overleg Duurzame Ontwikkeling (VODO) is blij dat de ambitieuze doelen nog tussen twee haakjes staan en dus nog onderhandeld kunnen worden maar waarschuwt: 'Als dat niet lukt, wordt Johannesburg wel Rio min 10.'De Europese Unie - met België als voorzitter ten tijde van de eerste voorbereidende vergadering - is de grote inspirator van dit actieplan en wil duurzame ontwikkeling als overkoepelende doelstelling voor Noord en Zuid blijvend erkend zien. Nancy Mahieu, adviseur van staatssecretaris voor Duurzame Ontwikkeling Olivier Deleuze (Ecolo): 'De VS, Canada en Australië verzetten zich tegen nieuwe bindende engagementen. Ze sturen aan op losse afspraken tussen private partners rond concrete projecten.'De ontwikkelingslanden (de G77 plus China) willen echter dat hun ontwikkelingsprioriteiten worden erkend met tijdschema's, cijfermatige doelen en geld. Zij verbinden de top expliciet met de voor hen ontgoochelende resultaten van de Wereldhandelstop in Doha, eind vorig jaar, en van de ontwikkelingstop 'Geld voor Ontwikkeling' in Monterrey, in maart jongstleden, die 'slechts' 12 miljard dollar extra voor ontwikkeling beloofde. Nancy Mahieu: 'Voor de industrielanden gaat de top om meer milieuzorg; Doha en Monterrey hebben voor hen de gewenste economische stappen gezet. Voor de ontwikkelingslanden handelt deze top over hun ontwikkelingsdoelen. Ze geloven dat ze die niet halen met de afspraken van Doha en Monterrey.'De EU werpt zich op als bruggenbouwer. Inzake ontwikkelingshulp is de Unie bereid tot toegevingen. Maar over de handelsagenda - bijvoorbeeld de afschaffing van landbouwsubsidies en subsidies voor niet-duurzame energie - wil ook de EU liever niet spreken. Bovendien beginnen de verkiezingsoverwinningen van rechts in de lidstaten op het EU-standpunt te wegen. Nadine Gouzée leidt op het Planbureau de task force 'Duurzame Ontwikkeling' en maakte alle grote conferenties sinds Rio mee. Ze plaatst de top in perspectief: 'Er is een redelijke kans dat we kleine stappen vooruit zetten op een aantal punten. Het belangrijkste is dat de internationale gemeenschap haar gehechtheid aan de principes van Rio bevestigt. Ik vergelijk Rio vaak met de mensenrechtenverklaring van 1948. In beide gevallen gaat het om teksten die werden goedgekeurd in een periode van euforie - op het einde van de Tweede Wereldoorlog en het einde van de Koude Oorlog. Beide teksten vergden een diepgaande verandering van de waarden die de politiek sturen. Ze poneren langetermijnobjectieven. Die in overeenstemming brengen met de politieke noden op korte termijn is altijd moeilijk.' John Vandaele 'Hoe verzoen je het recht op ontwikkeling voor allen met een leefbare planeet?''Men schat de factor tijd verkeerd in. Ecologische tijd is anders dan politieke tijd.'