Het schilderij is lang niet het mooiste uit het Prado, al is het strenge gezicht met een goed gevoel voor realisme geschilderd, een beetje in de trant van de Vlaamse school. Hoe dan ook heeft het dezer dagen weer meer bekijks dan anders. Dat komt omdat Santo Domingo op 20 december 2001 precies duizend jaar geleden geboren werd, en op zijn millenniumfeest de centrale figuur is van een hoogwaardige tentoonstelling met religieuze kunstvoorwerpen: Middeleeuwse emailkunst, Van Limoges tot Silos.
...

Het schilderij is lang niet het mooiste uit het Prado, al is het strenge gezicht met een goed gevoel voor realisme geschilderd, een beetje in de trant van de Vlaamse school. Hoe dan ook heeft het dezer dagen weer meer bekijks dan anders. Dat komt omdat Santo Domingo op 20 december 2001 precies duizend jaar geleden geboren werd, en op zijn millenniumfeest de centrale figuur is van een hoogwaardige tentoonstelling met religieuze kunstvoorwerpen: Middeleeuwse emailkunst, Van Limoges tot Silos. De meeste van de uitgestalde reliekschrijntjes, altaarplaten, boekbanden, bisschopsstaven, kruisen, schatkisten, kruis- en Mariabeelden zijn niet alleen buitengewoon oud en kostbaar. Deels ontleend aan kloosters en kerken in het diepe binnenland van Spanje, komen ze zelden of nooit naar buiten.Eerst te zien in de Nationale Bibliotheek van Spanje, op een steenworp van het Prado, verhuist de tentoonstelling vanaf 16 januari naar het BBL-Cultuurcentrum op het Brusselse Koningsplein. Het wordt de centrale manifestatie waarmee Spanje zijn voorzitterschap van de Europese Unie luister wil bijzetten in het hart van Europa. Het is het allereerste project van Seacex, een staatsmaatschappij die de uitstraling van de Spaanse cultuur in het buitenland wil behartigen.Het is van Europalia '85 geleden dat Spanje een manifestatie van een dergelijke envergure in Brussel opgezet heeft. En er is een aardige link tussen beide. In 1985 vormden de verluchte middeleeuwse handschriften, Los Beatos, het kroonjuweel van Europalia. Het ging om de verschillende kopieën van de commentaren op de Apocalyps van de apostel Johannes door priester Beatus van Liebana, levend in de achtste eeuw. Een van de mooiste Beatuskopieën werd in de elfde eeuw vervaardigd in het scriptorium van de abdij van Silos. In 1835, tijdens de desamortizacion, de verdrijving van de religieuzen uit hun kloosters en de onteigening van hun goederen, raakte ook dit Beatusmanuscript op de dool. In 1840 werd het aangekocht door de British Library, waar het zich nog altijd bevindt. VERSIERDE KISTJESEn net als bij Europalia '85 speelt de abdij van Silos, gelegen in de provincie Burgos, opnieuw een hoofdrol in een Spaanse tentoonstelling van middeleeuwse kunst in Brussel. Deze benedictijnenabdij staat dan ook niet toevallig bekend als een der mooiste en belangrijkste van de romaanse stijl in Europa, zowel architecturaal als sculpturaal. Geen enkele hispanofiel of liefhebber van de middeleeuwse cultuur zal zich het genoegen ontzeggen om op 18 januari de gregoriaanse Missa de Beata Maria Virgine bij te wonen, gezongen door het Coro de Canto Gregoriano onder leiding van Ismael Fernando de la Cuesta. Het concert (18.00 uur) sluit naadloos aan bij de tentoonstelling, en vindt plaats in de kerk van Sint-Jacob op Koudenberg, vlak naast het BBL-Cultuurcentrum. De rijzige figuur met het bleke, smalle gezicht die ons in de Biblioteca Nacional de eeuwenoude gewijde kunstschatten voorstelt, lijkt als twee druppels water op de heilige abt van Silos, zoals Bartolomé Bermejo hem zag. De bedaagde Joaquin Yarza Luaces, professor middeleeuwse kunst aan de Autonome Universiteit van Barcelona, is commissaris van de tentoonstelling. Hij liet zich bijstaan door vier eminente vrouwelijke specialisten, onder wie Barbara Boehm, conservator middeleeuwse kunst van het Metropolitan Museum in New York.Geruisloos tussen de versierde kistjes met de resten van zovele heiligen wandelend, monkelt Joaquin Yarza dat het verband tussen de inhoud van de schrijntjes en wat ze pretenderen te bevatten, ver te zoeken is. Het kunnen stukjes van ieders gebeente zijn, begrijpen we. De professor spreekt met zachte stem over de gelukkige omstandigheden die de aanvankelijk erg bescheiden abdij van Silos, gelegen buiten de grote bedevaartsroutes, zo'n unieke positie hebben bezorgd.Alles begon in het begin van de elfde eeuw met de gedwongen verhuizing van monnik Domingo Manso uit het klooster van San Millan de la Cogolla in zijn geboortestreek, de Rioja, naar dat van Silos, waar toen San Sebastian nog de patroonheilige was. Als abt kweet Manso zich voortreffelijk van zijn taak, maar zijn heiligverklaring leek toch vooral een strategische optie van zijn opvolger Fortunio, om Silos wat meer gewicht te geven. Abt Fortunio belastte een monnik met het schrijven van een bio-, zeg maar hagiografie van zijn voorganger Domingo Manso: hoe goed hij wel was in het uitdrijven van boze geesten en het verlossen van gevangenen. Rome bemoeide zich nog niet met heiligverklaringen, zodat de lokale Santo Domingo geen strobreed in de weg werd gelegd.Maar de man die Silos groot maakte, heette wel degelijk Fortunio. Onder zijn beleid werden de ambitieuze architecturale en sculpturale werken aangevat (en gedeeltelijk voltooid) die tot de meest gedenkwaardige van de romaanse stijl zouden worden gerekend. Voor de inzegening van de altaren van zijn nieuwe hoofdkerk, nodigde hij de pauselijke gezant van Rome uit, alsook de aartsbisschop van Toledo, niemand minder dan de hervormer Bernardus van Cluny. Fortunio moet een opening naar Europa voor de geest gestaan hebben, met inbegrip van een gregoriaanse hervorming waar Rome en Cluny op aandrongen. Een en ander kwam hem op de banbliksems te staan vanwege de voorstanders van de traditionele Spaanse liturgie.POEDER OF PASTAEveneens ten tijde van Fortunio werd het fameuze Beatusmanuscript gekopieerd in het scriptorium dat hij eigenhandig op poten had gezet. Maar, zo betoogt professor Yarza met een kleine stemverheffing, 'rond 1160, ruim na de dood van Fortunio, deed Silos nog een keer van zich spreken zonder dat het daarvoor door de geschiedenis werd erkend'. Dicht in de buurt van Silos, misschien in het klooster zelf, moet namelijk dertig tot veertig jaar lang een werkplaats van uitmuntende emailleerders bestaan hebben, van wie de voorwerpen tot diep in de twintigste eeuw tot de producten van de vermaarde emailateliers in Limoges gerekend werden.De Franse onderzoekers waren het weigerachtigst om met het bestaan van andere ateliers dan die van Limoges rekening te houden, tot de grote specialiste Marie-Madeleine Gauthier in 1987 de waarschijnlijkheid van Spaanse ateliers aan de orde stelde. Bewijzen zal men het allicht nooit kunnen, aangezien er geen enkel document van overgebleven is.Voor een globale waardering van het laatromaans emailwerk, maakt het vooreerst niet zo veel verschil uit, of het al dan niet in de Limousinstreek vervaardigd is. Teruggaand op een traditie die in het Maas- en Rijnland, in Italië, het Franse Conques en, nog vroeger, in Byzantium, zijn wortels vindt, perfectioneerden de metaalbewerkers van Limoges een techniek van het emailleren die hen tussen de twaalfde en de veertiende eeuw haast een monopoliepositie in Europa bezorgde. Ook in Spanje vonden ze heel wat klanten.Minder omslachtig en ook goedkoper dan met de cloisonné-techniek uit Byzantium - waarbij het email op de plaat tussen smalle metalen stroken aangebracht wordt - werkten de ambachtslui in Limoges bij voorkeur met champlevé, waarbij ze in de meestal koperen plaat uithollingen maakten waarin het email in poeder- of pastavorm gegoten werd, voor het in de oven ging. Het emailwerk uit Limoges bekoort vooral door zijn schitterende azuurblauwe tinten, symbolisch te associëren met het hemelse paradijs. Het kan abstracte siervormen aannemen of ook figuratief zijn, zoals bij het gevecht tussen de leeuw en de slang, de symbolische voorstelling van de strijd tussen goed en kwaad. Het glanzende, kleurrijke email was in staat om dezelfde gevoelswaarde op te roepen als goud of zilver, de edele metalen die vanouds in de religieuze cultus gebruikt werden om hun bijzonder kostbare karakter en hun relatie met de staat van hemelse zaligheid.In het midden van de twaalfde eeuw beconcurreerd door andere ateliers, dreven de lui van Limoges hun productie op, gingen goedkoper werken en leverden voorwerpen af van een mindere kwaliteit. De anderen legden er het bijltje bij neer. In Limoges werd verder geproduceerd tot in de veertiende eeuw.RECONQUISTAWanneer men de uitgestalde objecten iets meer in detail bekijkt, gaan er sommige opvallen door een bijzonder verschil dat aan de Limoges-standaard lijkt te ontsnappen. Zo houdt professor Joaquin Yarza lange tijd halt bij een beeldig kistje, goeddeels bekleed met ivoor, en vervaardigd in het atelier van het Spaanse Cuenca door de moslim-ambachtsman Muhammed Ibn Zayyan in 1026. Ergens tijdens de reconquista - de herovering van Spaanse grond op Moorse heersers door christelijke koningen - moet het kistje, waarin de ene of andere islamitische jonkvrouw haar juwelen bewaarde, in handen gevallen zijn van de christenen. Alleszins belandde het in het klooster van Silos, en werd het in het midden van de twaalfde eeuw voorzien van enkele geëmailleerde plaatjes waarop Santo Domingo, patroonheilige van Silos, prijkt. Het kwam wel vaker voor dat kostbare objecten uit de oorlogsbuit door de ridders aan kloosters en kerken werden geschonken, om in gespecialiseerde werkplaatsen van profane in religieuze kunstwerken te veranderen. Dat het Moorse kistje speciaal voor deze eenvoudige ingreep naar Limoges zou zijn gestuurd, acht professor Yarza volkomen uitgesloten.Een beetje eenzelfde redenering volgt hij wanneer hij de indrukwekkende altaarvoorplaat die bij de urne met het stoffelijk overschot van Santo Domingo behoorde, als een werkstuk uit het atelier van Silos beschrijft. Dit antependium uit eikenhout en verguld koper bevat de geëmailleerde figuren van de verheerlijkte Christus en zijn twaalf apostelen, en is zo duidelijk verbonden met de graftombe van de plaatselijke heilige, dat het zou verbazen als men voor het omvattende emailwerk een beroep had moeten doen op veraf gelegen ateliers.In elk geval moet het emailatelier van Silos uiterlijk tegen het einde van de twaalfde eeuw opgehouden hebben te bestaan, ondergegaan in de vloed van goedkoop en minderwaardig emailwerk uit de werkplaatsen van Limoges. De tentoonstelling eindigt met het spectaculaire, liggende beeld in koper en email dat Mauricio, de bisschop van Burgos (1214-1238) voorstelt. De primitieve, lokaal gekleurde spiritualiteit van het romaans heeft plaats gemaakt voor het realisme van de gotiek, de globalistische stijl bij uitstek. Het beeld van de Spaanse Mauricio werd nu wel degelijk vervaardigd in Limoges. De tentoonstelling had Van Limoges tot Silos en retour moeten heten. Jan BraetVan 16.1 tot 28.2, BBL-Cultuurcentrum, Koningsplein 6, Brussel. Elke dag open van 10 tot 18 u. Woensdag open tot 21 uur.Het kunnen stukjes van ieders gebeente zijn, begrijpen we.