In de aanloop naar de uitbreiding van de Europese Unie voeren we u acht weken lang mee naar - al dan niet symbolische - uithoeken van Europa. Oude en nieuwe grensgebieden met een eigen parfum. Een geur die soms wordt bedreigd, zoals die van de bossen van het noorden van Finland, waar een oude rendierencultuur door
...

In de aanloop naar de uitbreiding van de Europese Unie voeren we u acht weken lang mee naar - al dan niet symbolische - uithoeken van Europa. Oude en nieuwe grensgebieden met een eigen parfum. Een geur die soms wordt bedreigd, zoals die van de bossen van het noorden van Finland, waar een oude rendierencultuur door Het eerste wat opvalt bij het binnenkomen van het huis van Kalevi Padar is het berenvel. In de traphal, naast het geweer waarmee de man de beer heeft geschoten. Een van de drie beren die hij heeft gedood in zijn lange loopbaan als jager en rendierherder. Op de kast in de keuken, waar hij een diner van zelfgerookte snoek en rendierstoofvlees serveert, liggen vleugels van het zeldzame auerhoen - de grootste Europese hoenderachtige die alleen in uitgestrekte bossen leeft. De 55-jarige Padar, een Lap in hart en nieren, kent alle leks van het auerhoen in de brede omgeving: plaatsen waar de hanen in de lente samenkomen om in een indrukwekkend baltsritueel hun capaciteiten te etaleren voor de vrouwelijke toeschouwers, die op basis van wat ze te zien krijgen beslissen wie hen mag bevruchten. Padar weet dus hoe en waar hij auerhoenen moet vangen. Niets van de gedode vogels gaat verloren. De vleugels zijn ideale vegers voor tafel en vloer in de keuken. Maar sinds een paar jaren vangt Padar geen auerhoenen meer. Hij is goed geplaatst om te zien dat de vogels het niet goed doen in hun (en zijn) biotoop. Zomer en winter doorkruist hij de bossen rond zijn geboortedorp Nellim, in Noord-Finland, niet ver van de Russische grens. Eind de jaren '70 werd Padar rendierherder, omdat hij zo beter zijn kost kon verdienen dan met jagen en vissen. Niet lang daarna, in 1981, trok de Finse overheid de eerste weg door de bossen waarin zijn kudde graasde. Meer wegen volgden, tot ze een regelmatig patroon vormden dat tot in de diepste bosgebieden doordringt. De wegen maakten het de rendierherders iets makkelijker om hun werk te doen, vooral in de zomer, wanneer ze met de auto of de motor hun dieren opzoeken - in de winter volgen ze andere paden, met ski's en sneeuwscooter. Ook de rendieren maken in de zomer graag gebruik van de wegen, omdat ze daar minder intensief worden aangevallen door de massa muggen die dan bossen en moerassen teistert. Maar al snel bleek dat de wegen een ramp waren voor de herders. Ze werden aangelegd voor het heil van de bosontginners, die in steeds sneller tempo vooral de oerbossen aanpakten: de oude bossen met de grootste en de rechtste bomen, ideaal voor de houtindustrie, voor de productie van meubelen, en voor de pulp- en papierindustrie die in Finland oppermachtig is. Padar is een man van weinig woorden, en als hij spreekt is hij amper te horen - decennia van activiteit in het woud hebben zijn stemvolume gedempt. Net als vele Lappen (of Sami, zoals de lokale mensen liever genoemd worden) houdt hij niet van klagen tegen bezoekers. Maar de situatie wordt dramatisch. Er zijn al zoveel oude bossen gekapt dat het niet lang zal duren voor de rendierkuddes zich niet meer zullen kunnen handhaven. Tijdens een lange trektocht licht Padar het probleem toe. Bossen regenereren niet gemakkelijk in het noorden van Europa. Het hout rot ook heel traag, zodat houtafval in gekapte bossen lang blijft liggen. Rendieren kunnen bijgevolg niet gemakkelijk meer door deze bossen trekken, en ze kunnen nog moeilijk aan de mossen op de grond, die een groot deel van hun voeding vormen. 'Daarenboven heeft in opengekapte bossen de wind vrij spel', legt Padar uit, 'zodat de sneeuw er harder is, en de rendieren moeilijker door de dikke sneeuwlaag kunnen graven om het groen op de bosbodem te bereiken. Maar het belangrijkste probleem is dat de houtkappers sinds enkele jaren de laatste onaangeroerde bossen viseren. Die zijn cruciaal voor de overleving van onze dieren in de vroege lente, wanneer ze nergens meer door de sneeuw geraken. Ze overleven dan twee maanden door in de oude bossen slierten korstmossen te eten die van de takken vallen. Als die verdwijnen, zal ons werk onmogelijk worden. Dan zal de rendiercultuur gedoemd zijn te verdwijnen.'Rendieren zijn onlosmakelijk verbonden met het Lapse landschap. Tussen twee- en driehonderdduizend dieren (in res-pectievelijk winter en zomer) zwerven ongehinderd door de Noord-Finse bossen en moerassen. Jaarlijks worden honderdduizend dieren geslacht voor een markt die het vooral van eerlijk ('wild') vlees moet hebben. Nu leven nog vijfduizend herders en hun families minstens gedeeltelijk van de almaar slinkende opbrengst van het rendiervlees - enkele jaren geleden waren dat er nog zevenduizend. 'Het leven is er niet makkelijker op geworden', vertelt Antti Morottaja, een prille dertiger uit de buurt van het stadje Inari die hoopt de rest van zijn dagen als rendierherder te kunnen slijten. 'De prijzen voor rendiervlees dalen, onder meer als gevolg van dikwijls illegale invoer van goedkoop vlees uit Rusland. Daarenboven raakten we vroeger alles van het rendier kwijt, zelfs geweien en huiden. Nu worden geweien alleen nog voor specifieke markten opgekocht, zoals die van de potentieopwekkers in Oost-Azië. En mantels van rendierhuid zijn niet meer in.'Morottaja is een dynamische man, die in de winter met zijn rendiervlees naar het zuiden rijdt om het te verkopen aan een steeds groeiende schare vaste klanten - het is dan zo koud dat het vlees probleemloos diepbevroren blijft tijdens het transport. Honderd rendieren moet hij per jaar verkopen om zijn gezin een minimaal comfort te kunnen garanderen. In de zomer klust hij bij in de bouw om goed rond te komen. Hard werk dus, maar hij is graag bij zijn dieren, en hij houdt van het voortzetten van een traditie waarin hij werd grootgebracht. Daarenboven bewijst een bezoek aan het kerkhof van Nellim dat de mensen er gemakkelijk oud worden. Desondanks trekken vele Lapse jongeren naar het zuiden, waar meer te beleven is. 'Steeds meer jonge Sami worden zich echter bewust van het feit dat ze hun eigenheid niet mogen verliezen', weet Morottaja. 'Ze zien hoe onze vertegenwoordigers op een muur van onbegrip stuiten bij de autoriteiten, hoe we met vage beloftes worden afgescheept en we elke zomer opnieuw moeten vaststellen dat de oude bossen waarvan we hadden gevraagd dat ze alsjeblieft niet gekapt zouden worden, toch weer prioritair op de lijstjes van de bosontginners terechtkwamen. De weerstand groeit tegen de manier waarop onze cultuur genegeerd wordt.'Rendieren en Lappen vormen een essentieel onderdeel van het groeiende toerisme in Noord-Finland. Overal hangen rendierkoppen tegen de muur, en in alle hotels zijn foto's, schilderijen en vitrines met traditionale Lappenactiviteiten te vinden. Er zijn snelheidswedstrijden voor rendieren (met jockeys die op ski's achter de dieren hangen) en geleide bezoeken aan dikwijls fake rendierboerderijen - rendieren worden niet op boerderijen gehouden. En er bestaat een industrie van gadgets rond rendieren en de herderscultuur waar de meeste Lappen geen cent van zien. 'De houtindustrie is heilig in Finland', zegt Morottaja. 'Als wij in de media voor onze rechten opkomen, worden we als landverraders, als terroristen, geportretteerd omdat we de vooruitgang zouden afremmen. Maar we worden in ons voortbestaan bedreigd. Daarom zijn we uit onze schelp gekomen en hebben we mensen uit het zuiden aangesproken, en zelfs uit het buitenland. We willen dat de wereld weet dat wij het zo niet lang zullen volhouden. En we willen dat de wereld weet wie daarvoor verantwoordelijk is.'De Lappen namen de ongewone stap om Finse natuurbeschermers bij hun acties te betrekken. Uiteindelijk werd zelfs Greenpeace ingeschakeld: de meest agressieve van de natuurverenigingen, die al jarenlang een goeddraaiende campagne lopen heeft om de nog resterende oerbossen in de wereld te beschermen. Ongeveer 80 procent van de oerbossen is ondertussen vernield. In Finland is nog slechts 5 procent van het bosareaal nooit door menselijke activiteiten aangetast geweest. Morottaja stelde tot zijn verbazing vast dat hij er niet in slaagt een stuk bos van kappen te vrijwaren als hij het argument gebruikt dat zijn rendieren zonder dat oude bos niet door de harde winter zouden geraken. Maar wél als hij de autoriteiten kon confronteren met de aanwezigheid van een zeldzame boomschimmel. 'Ik heb lange tijd niet aan mijn vrienden durven te zeggen dat ik dagenlang met natuurbeschermers door het bos heb gelopen en overal stammen heb opgetild tot zij ergens een uiterst zeldzame schimmel vonden. Ze belden dat ter plekke door aan de autoriteiten, en het bos werd van de lijst om te kappen geschrapt.'Evenmin als Padar gaat Morottaja een zorgeloze toekomst tegemoet. In de streken waarin hun rendieren grazen liggen amper natuurreservaten of wildernisgebieden waarin hout kappen respectievelijk verboden en sterk beperkt is. De Finse overheid, die bijna alle bossen in Noord-Finland beheert, gaat er prat op dat de helft van de bossen en moerassen in Lapland beschermd is. 'De rechten van de Lapse herders worden nergens geschaad', reageert vice-manager Tapio Tynys van de Finse Bos- en Parkdienst in het stadje Ivalo op de vraag waarom er meer aandacht is voor het beschermen van bedreigde schimmels dan voor het vrijwaren van een bedreigde cultuur. 'Alle uitspraken in zaken die Lapse herders voor de rechtbank hebben aangespannen, hebben dat bevestigd. Het gaat hier om een oude cultuur die vecht tegen alles wat aan nieuwigheden binnenkomt, maar die wel een deel van de moderniteit overneemt, zoals sneeuwscooters, alleterreinvoertuigen en gsm's. Zelfs de dochters van de herders willen geen rendiermantels meer dragen, maar jassen van modehuizen uit het zuiden. We hebben wetten die de Lapse culturen beschermen, inbegrepen een wet op het hoeden van rendieren die expliciet stipuleert dat de houtindustrie geen negatieve invloed op het houden van rendieren mag hebben.'Tynys benadrukt dat het soort vernietigende kappen dat in de jaren '80 hoogtij vierde, niet meer mogelijk is, maar dat er op de meeste plaatsen in de bossen genoeg mossen en korstmossen voor de rendieren overgebleven zijn, zodat de herders er niet moeten bijvoederen. Hij stelt dat er geëxperimenteerd wordt met technieken om de bodem zo bij te werken (te 'scheuren') dat zaden er makkelijker in kunnen doordringen en kiemen, en met bomen die beter groeien dan de lokale soorten, om de regeneratie van gekapte bossen te bevorderen. Nergens in de Finse oerbossen heb je de indruk dat je tussen heel oude bomen staat. 'Die moet in de Tweede Wereldoorlog gekapt zijn', analyseert Matti Ikonen van de Finse Associatie voor Natuur Conservatie (FANC) een stevig rechtopstaande stomp die ooit met een bijl bewerkt is geweest. 'De bomen hier worden amper een millimeter dikker per jaar, doordat ze in de winter lange tijd volledig met sneeuw bedekt zijn en geen licht zien, en de zomer met zijn 24 uren zon niet alle verlies aan groeiseizoen kan goedmaken. Een den zo klein als een mens is 25 jaar oud. De hoogste bomen hier leven al vele honderden jaren. Stammen doen er decennia over om te rotten, waardoor ze het ideale biotoop vormen voor uiterst zeldzame boomschimmels.'Tijdens een middagwandeling door een prachtig (beschermd) Fins oerbos duiken zeldzame vogels als taïgagaai, drieteenspecht, smelleken en steenarend op. De orchideeën bloeien, de eerste bessen hangen aan de lage struiken, de kikkers die de winter overleven doordat het water van de beken onder de metersdikke sneeuwlaag niet bevriest, zijn op zoek naar een partner. Er zijn zelfs mieren in de Finse oerbossen. 'De rendierherders hebben zich tot de natuurbeschermers gewend, omdat wij de enigen zijn die nog naar hen luisteren', vertelt Ikonen. 'Wij proberen nu druk te zetten op de hout- en vooral de papierindustrie door hun klanten te confronteren met het feit dat ze misschien wel veel mooie woorden te horen krijgen over de beschermig van de Finse oerbossen, maar dat in de praktijk blijkt dat in de oude bossen even intens wordt gekapt als vroeger. De theorie en de praktijk - de ervaring leert dat het dikwijls totaal verschillende zaken zijn. We proberen de klanten van de papierfabrikanten ertoe te drijven hun leveranciers daarover aan te spreken. Dat blijkt stilaan effect te hebben. Er wordt meer dan vroeger naar onze argumenten geluisterd.'Ikonen nam al rendierherders mee naar buitenlandse vergaderingen om er hun verhaal te doen aan sleutelpersonen in belangrijke afzetmarkten van de Finse papierproducenten. Outi Jaasko vergezelde hem op zo'n trip: een rendierherdersvrouw, uit het plaatsje Angeli tegen de Noorse grens, die vloeiend Engels spreekt omdat ze universitaire studies wiskunde heeft gevolgd, maar die toch koos voor een leven in de heuvels en de bossen. 'Ik kon mijn traditionele cultuur niet achterlaten', legt ze uit. 'In het noorden van Noorwegen zijn rotstekeningen gevonden waaruit blijkt dat het hoeden van rendieren minstens vijfduizend jaar oud is. De kennis over rendieren wordt al vele honderden generaties lang doorgegeven. Mensen en rendieren leven in een vorm van symbiose: zij leveren ons vlees en een inkomen, wij zorgen ervoor dat ze goed de moeilijke seizoenen doorkomen, want we beschermen hen zoveel mogelijk tegen roofdieren als wolven en veelvraten, en we brengen hen naar de plaatsen waar ze telkens het beste voedsel vinden. Het zou toch doodjammer zijn mocht die oeroude cultuur in enkele tientallen jaren tijd het slachtoffer worden van een houtvretende industrie die pas kortelings vanuit het zuiden ons land is binnengedrongen. Voor de Tweede Wereldoorlog was er zelfs geen weg die Lapland met de rest van Finland verbond.'Jaasko wordt bijna lyrisch als ze een pot overheerlijke jam van zelfgeplukte bessen opent, als ze zalm gaat vissen in de rivier voor haar deur, waar in de herfst honderden wilde zwanen verzamelen voor de trek naar het zuiden, en als ze de heuvels (de fjels) inrijdt om er met haar dorpsgenoten de duizenden rendieren van hun kudde in een grote koraal te leiden, zodat ze de kalfjes kunnen vangen en merken - de eigenaar van de moeder is tevens de eigenaar van het kalfje. Elk dier krijgt via een ingewikkeld patroon van knipjes in de oren een eigenaar toegewezen. De grond is bezaaid met een tapijt van wollige stukjes rendieroor na elke merkbeurt. 'Wij wonen heel afgelegen', vertelt Jaasko. 'Pas in 1975 kwam er een berijdbare weg naar het dorp. Daarom zijn we tot dusver relatief gespaard gebleven van de drieste kapactiviteiten die elders zoveel collega-rendierherders het leven bijna onmogelijk hebben gemaakt. Maar we hebben goed gezien hoe het elders is toegegaan. De bosbouwers zeggen ons dat onze problemen te wijten zijn aan het feit dat we te veel rendieren hebben, maar ze zeggen er niet bij dat 60 procent van de goede rendiergebieden als gevolg van hun activiteiten verdwenen is, zodat de dieren in de overblijvende gebieden geconcentreerd raken. Wij zullen ons sterk verzetten tegen aanslagen op ons milieu. De Finse houtindustrie zal beseffen dat de Enten, de wandelende bomen uit The Lord of the Rings, geen fictie zijn. De Enten zullen zich manifesteren als aan ons woud geraakt wordt.' Dirk DraulansZeldzame schimmels blijken meer waard dan een mensencultuur.