Tijdens de voorbije weken konden we, van dag tot dag, van uur tot uur bijna, het pad van de vogelgriep volgen. Wie dat wil, kan een wereldkaart aan de muur hangen en met rode stippen de haarden van besmetting markeren. Menselijke slachtoffers zijn er vooralsnog weinig. Voorspellen of mensen massaal gevaar lopen, blijft moeilijk. Die onzekerheid biedt ruimte aan angst. De beelden van mannen in witte ruimtepakken die dode eenden opvissen, de bergen brandend pluimvee, de grijparmen die karkassen bijeenpersen... alle ingrediënten voor paniek zijn aanwezig. Het zou niet de eerste keer zijn dat een grote angst zich van Europa meester maakt. Nogal wat sociologisch onderzoek wijst er overig...

Tijdens de voorbije weken konden we, van dag tot dag, van uur tot uur bijna, het pad van de vogelgriep volgen. Wie dat wil, kan een wereldkaart aan de muur hangen en met rode stippen de haarden van besmetting markeren. Menselijke slachtoffers zijn er vooralsnog weinig. Voorspellen of mensen massaal gevaar lopen, blijft moeilijk. Die onzekerheid biedt ruimte aan angst. De beelden van mannen in witte ruimtepakken die dode eenden opvissen, de bergen brandend pluimvee, de grijparmen die karkassen bijeenpersen... alle ingrediënten voor paniek zijn aanwezig. Het zou niet de eerste keer zijn dat een grote angst zich van Europa meester maakt. Nogal wat sociologisch onderzoek wijst er overigens op dat we weer bange tijden beleven. Wie economisch zwak staat in deze samenleving is bang voor criminelen, wie economisch sterker staat, is bang voor zijn eten, en wie zijn angsten niet graag toegeeft, zegt dat hij bang heeft voor 't verkeer. De angst ligt als het ware op een verklaring te wachten. Een betere voedingsbodem kan paniek zich amper wensen. Van bij de eerste tekenen van de oprukkende vogelgriep leek ze haast onvermijdelijk. Toch is daar, tot nog toe, weinig of niets van te merken. Misschien komt de grote angst nog, maar laten we optimistisch zijn. De vogelgriep kan een keerpunt zijn. Voor de laatste tweehonderd jaar proberen westerlingen de wereld te beheersen, microben, bacillen, virussen en mensen steeds beter te controleren. We hebben daartoe geklasseerd, geïdentificeerd, identiteitskaarten ingevoerd en onnoemelijk veel andere dingen gedaan die de planeet en het leven erop overzichtelijk en beheersbaar moeten maken. Dat proces wordt wel eens de rationalisering van de wereld genoemd. Ze stuit van oudsher op romantisch verzet. Misschien is de romantiek zelfs niet veel meer dan een reactie op die koele, instrumentele, zakelijke, controlerende benadering van planeet en leven. Volgens de romantici verliest de hedendaagse mens zijn vertrouwen in experts en wetenschappers; wil hij weg van die beheersbare wereld. De vogelgriep zou wel eens kunnen aantonen dat zij zich vergissen. Zelden waren de gevolgen van de rationalisering even duidelijk zichtbaar als vandaag. Het proces van beheersing wordt nu door massa's mensen op de voet gevolgd, als een boeiend, spannend feuilleton. We zien de mannen in ruimtepakken dagelijks in de krant en op de tv. We leven mee met de wetenschappers die het virus identificeren. Anticiperen op mogelijke mutaties. Sympathiseren met de overheden die kordaat optreden om verspreiding te voorkomen. Zijn getuige van de pijnlijke, maar onvermijdelijke vernieling van pluimvee. En paniek blijft uit. Blijkbaar geloven we dat we het virus de baas worden. De Afrikanen slagen daar misschien niet in, maar wij wel. Mensenlevens staan op het spel, maar ook onze kijk op de eigen beschaving. Als de ramp voor de mens effectief beperkt blijft, zal de romantische kritiek het bijzonder moeilijk krijgen. Blijkt dat we hier of daar toch een fatale fout maken, dan zal een verantwoordelijke worden gezocht. Niet omdat die man of vrouw of instelling veel had kunnen doen om een ramp te vermijden, nee, gewoon omdat we ons geloof in de beheersbaarheid van de wereld niet willen verliezen. We beseffen dat dat geloof de enige reden is voor onze kalmte. Rampen overkomen ons immers niet meer. Rampen worden gemaakt. Echt overtuigen doet die stelling niet, maar het helpt ons om te leven zonder angst. Mark Elchardus