De transformatie van vlees in metaal. De Canadese regisseur David Cronenberg spreekt over zijn auto-erotische meesterwerk ?Crash?.
...

De transformatie van vlees in metaal. De Canadese regisseur David Cronenberg spreekt over zijn auto-erotische meesterwerk ?Crash?.HIJ is een groot bewonderaar van Francis Bacon, wiens fascinatie voor de ontbinding van het menselijk lichaam hij deelt. Hij ploegt zich nu door een biografie van de existentialistische wijsgeer Martin Heidegger en is ook de meer obscure verhalen van Kafka aan het herlezen ?om er mezelf van te overtuigen dat ik nog altijd op het juiste spoor zit in mijn exploratie van de menselijke conditie.? Hoewel zijn films zich aan de periferie bevinden van het veelgesmade horrorgenre, is David Cronenberg (53) toch niet de typische regisseur van vrijblijvende huiverpret. Zoals zijn nieuwste film ?Crash? allerminst ook het geijkte actievehikel is dat de titel laat vermoeden. ?Crash? gaat over auto's en seks, maar niet in de gebruikelijke combinatie. De car crash mag dan nog de favoriete climax zijn van de door auto-achtervolgingen geobsedeerde Hollywoodse vernielingstornado's, de botsingen in ?Crash? zijn niet typisch voor wat er dezer dagen in het lokale multiplex op het menu staat. Het verhaal is toegespitst op een verveeld koppel dat op een openlijke manier vreemdgaat. James Ballard ( James Spader) is een maker van reclamespotjes, Catherine ( Deborah Unger) is zijn rusteloos sensuele echtgenote. Hun leven verandert drastisch als Ballard ternauwernood een auto-ongeval overleeft waarbij de andere chauffeur omkomt. James raakt in de ban van de weduwe van het slachtoffer, dokter Helen Remington ( Holly Hunter), die ogenschijnlijk roerloos op de tragedie reageert. Via deze vrouw sluiten James en Catherine zich aan bij een sekte van fetisjisten die erotisch geprikkeld worden door verkeersongevallen niet alleen door het aanschouwen ervan, maar ook door het zelf meemaken en doen herleven van de fatale botsingen. Hun geestelijke leider is de car crash fotograaf Vaughan (gespeeld door de Canadese acteur Elias Koteas, bekend uit de films van Cronenbergs landgenoot Atom Egoyan). Die ?duistere Engel van de snelwegen? is een fijnproever op het gebied van auto-ongevallen. In geëlaboreerde illegale ceremonies reconstrueert hij legendarische slachtingen, zoals de frontale botsing waardoor James Dean de legende instapte, het meest fetisjistische auto-ongeval uit de geschiedenis. We maken ook kennis met zielsverwanten van James en Catherine die al veel dieper zijn afgedaald in de auto-erotische schemerzone. Zoals de hoogst bizarre Gabrielle ( Rosanna Arquette), een kreupel slachtoffer van de weg dat met zware prothesen en diepe dijbeenwonden door het leven struint en uit haar verminkingen het maximaal genot puurt. ACHTERBANK.In ?Dead Ringers? leken de operatietaferelen al op een religieus ceremonieel. In ?Crash? verlopen alle handelingen als een onafwendbaar ritueel dat door Cronenberg met koele maar klinische precisie wordt geënsceneerd en plechtstatig voortschrijdt naar altijd grotere excessen. Iedereen doet het met iedereen in deze ingetogen provocerende film, waarin onveilig vrij- en rijgedrag op een schokkende manier één worden, zoals ook angst en begeerte onlosmakelijk met elkaar zijn verbonden. Deze monomaan geobsedeerde film speelt zich af in een quasi anoniem, kaal stedelijk landschap, met als voornaamste decors dakterrassen die uitkijken op de snelweg, spookachtig verlichte expresswegen, betonnen verkeersaders, parkeergarages, autokerkhoven, Mercedes Benz-showrooms, lege ziekenhuiszalen, de car-wash. Wanneer de karakters niet op elkaar inrammen, zitten ze gehypnotiseerd te staren naar video's van crashtestfilmpjes, of lopen ze als in trance tussen de wrakstukken van een kettingbotsing. In de meest briljante scène toont Cronenberg ons de wasbeurt als dreigende erotische ceremonie. Vaughan en Catherine doen het op de achterbank, terwijl chauffeur Ballard via de achteruitkijkspiegel meegeniet. In een ingenieuze montage van striemende borstels, wellustig zeepschuim en gepoetst glas, wordt hun heftig standje naar een climax toegestuwd. Cronenberg gebruikt het crashen als metafoor : de mensen in zijn film zijn op een pathologische manier losgekoppeld van elkaar en kunnen alleen maar het contact herstellen door letterlijk tegen elkaar te beuken. Zijn meesterlijk beheerste mise-en-scène suggereert ook de verwantschap tussen het autorijden en het filmkijken de auto en de cinematografie zijn trouwens ongeveer even oud. In beide gevallen komt de wereld op ons af als een bewegend beeld, respectievelijk gekadreerd door een voorruit en door het filmkader. Als passagier zijn we overgeleverd aan de chauffeur, als toeschouwer worden we meegesleept met de dwingende visie van de regisseur. Ofschoon Cronenberg het concept en vele ideeën plukte uit de gelijknamige cultroman van J.G. Ballard (1973), is ?Crash? onmiskenbaar een nieuwe rit door de unieke wereld van de controversiële regisseur van ?Shivers?, ?The Brood?, ?Videodrome?, ?The Fly? en ?Dead Ringers?. In al zijn films is hij geïntrigeerd door transformaties van het menselijk lichaam. In ?Crash? is de sacramentele mengeling van lichaamsvochten en motorolie de voorbode voor de transformatie van vlees in metaal (de parallellen tussen beelden van ingedeukte carrosserie en gapende lichaamswonden liegen er niet om), een nieuwe variant op zijn terugkerende obsessie van de herschepping van het menselijk lichaam door moderne technologie. De cultroman ?Crash ? werd door velen onverfilmbaar geacht, maar hetzelfde werd al gezegd voor ?The Dead Zone? (naar Stephen King), ?Naked Lunch? (naar William Burroughs) en ?M. Butterfly? (naar het toneelstuk van David Henry Hwang). Voor Cronenberg is het allemaal een kwestie van toon, zo weet de meester ons te vertellen tijdens een exclusief interview in zijn bescheiden kantoor in zijn geboortestad Toronto, waar hij op veilige afstand van het Hollywood-geweld met een bewonderenswaardige onafhankelijkheid aan zijn hyperpersoonlijke films werkt. DAVID CRONENBERG : Mijn credo luidt dat je het origineel moet verraden teneinde er trouw aan te blijven. Het lijkt een paradox, maar er zit veel waarheid in. De twee media zijn dermate verschillend dat je niet echt een transpositie of een vertaling kunt maken. Je kan alleen een transformatie maken. Je moet het boek opnieuw uitvinden voor de film. Je moet het origineel vergeten, het bekijken als een droom die je had en dan een film maken gebaseerd op die droom. Was er een overheersend visueel concept ? CRONENBERG : Ik vertrek altijd van een concept, maar zodra ik op de set arriveer en door de echte ruimte en de echte acteurs word omringd, kan alles veranderen. Dan kijk ik met mijn cameraman door de lens en worden de fundamentele keuzes gemaakt. Het is best mogelijk dat alles wat ik gepland had, wordt weggegooid. Maar je moet natuurlijk wel een concept hebben om dit te ondersteunen. Zo wist ik bijvoorbeeld dat ik bij het draaien van ?Crash? zou geconfronteerd worden met de logistiek van een actiefilm, terwijl het natuurlijk geen actiefilm is. Voor de grote kettingbotsing in de gutsende regen had ik 35 stuntchauffeurs nodig. Maar inzake toon staat mijn film haaks op de Hollywoodse actieprent. Daarom vermeed ik consequent de geijkte stijlkenmerken van het genre. Daarom geen slow motion en geen repetitieve montage, waardoor je de crash vanuit alle mogelijke hoeken ziet. Ik wilde dat de toeschouwer zo realistisch mogelijk de impact van de botsingen zou voelen. Daarom zijn de ongevallen ogenblikkelijk, brutaal, snel en voorbij voor je het beseft. Waar je de camera plaatst, is vaak een kwestie van intuïtie. Het heeft te maken met je hele zenuwstelsel, met je hele opvoeding. ?Crash? legt de link tussen seks en auto's, wellicht de twee meest gefotografeerde zaken in de filmgeschiedenis. Dus was het voor mij van kardinaal belang om een aparte toon te zetten via het beeldkader, de camerahoek, de belichting. Veel van uw films verlopen als een ritueel. Bernardo Bertolucci noemde ?Crash? zelfs een religieus meesterwerk. CRONENBERG : Wat vreemd is, want in mijn leven mijd ik rituelen. Ik ben atheïstisch, zie mezelf als een existentialistische humanist. Maar ik begrijp wat Bertolucci daarmee bedoelde. ?Crash? gaat in wezen om mensen die op zoek zijn naar een zin in hun bestaan. De gangbare rituelen, emoties en seksuele relaties voldoen niet langer aan hun behoeften. Ze moeten hun leven opnieuw uitvinden. In die zin is het ook een religieuze queeste. Zoals sommige profeten stellen ze alles in vraag in hun zoektocht naar een waarheid die de tastbare werkelijkheid en aanvaardbare normen overstijgt. Vaughan merkt op zeker ogenblik op : ?James Dean stierf ten gevolge van een gebroken nek en werd daardoor onsterfelijk.? Onsterfelijkheid via de dood is tegelijk een religieus concept en een transformatie : van een gewoon menselijk wezen verander je in een icoon en eeuwig symbool. U toont de crash ook als een moment van epifanie ? CRONENBERG : Ja, omdat de crash verwoestend is maar ook een geweldige energie vrijmaakt. De hoofdpersoon Ballard zit in zijn knusse auto, het regent pijpenstelen maar hij voelt zich beschermd tegen de buitenwereld. En plotseling is er die botsing die zowel zijn auto als zijn lichaam stukmaakt. Alles wordt vernietigd en moet weer gereconstrueerd worden. U gebruikt het thema van mensen die seksueel opgewonden geraken door auto-ongevallen als metafoor, maar tegelijk is die auto-erotische obsessie ook iets zeer reëel en herkenbaar. CRONENBERG : Vooral in Amerika, maar ook in de rest van de wereld, was de automobiel hét vehikel van de seksuele bevrijding. Voor de eerste keer kon een jongen een meisje meenemen in zijn auto, haar ontrukken aan de ouderlijke bescherming. Met die auto creëerden ze hun eigen environment. De connectie tussen auto's en seks is overduidelijk, je moet echt Freud niet zijn om dat te beseffen. De automobiel is ook een van de sterkste uitingen van technologie die er ooit zijn geweest. Het intrigerende aspect daarvan is dat dit niet langer zichtbaar is : we staan er niet langer bij stil. Daarom ook laat ik Ballard met een vrij onopvallende auto rijden. Voor de meeste mensen is ?Crash? een low tech film : geen computers, geen internet, geen vezeloptica. Terwijl auto's hoogtechnologisch zijn en onze levens drastisch hebben veranderd. Auto's hebben ons besef van ruimte en tijd grondig gewijzigd. Ze zijn een statussymbool maar ook een instrument van seksuele vrijheid en onafhankelijkheid. Auto's definiëren ook wie we zijn. Marshall McLuhan vergeleek een auto al met een pak dat we aantrekken, met een nieuwe huid. Mensen die mijn film ridicuul vinden, zullen toch niet kunnen loochenen dat ook zij hun ogen niet kunnen afwenden als ze op de weg een auto-ongeval zien. De kijklust is zo groot dat overal ter wereld het verkeer vertraagt als er aan de overkant van de snelweg een botsing te zien is. Het is iets wat ons tegelijk aantrekt en afstoot. Onze respons ten aanzien van autocrashes is complex : er is opluchting omdat het ons niet overkwam, angst omdat het de volgende keer misschien onze beurt is, nieuwsgierigheid om te zien wat er gebeurt als lichamen vernietigd worden. ?Crash? vertoont overeenkomsten met een pornofilm, in de zin dat het louter om seks gaat, de personages alleen maar gedefinieerd worden via hun seksuele verlangens. CRONENBERG : Ja en dat is ook de reden waarom porno zo krachtig is en meer mannen dan vrouwen aanspreekt het heeft te maken met de natuur van de mannelijke seksualiteit die vaak verkeerd wordt begrepen, ook door mannen. Porno is pure seks, zonder gevoelens, zonder remmingen. De meesten onder ons hebben een sterke seksuele drang die door allerhande complicaties niet kan worden uitgeleefd : we hebben geen tijd, we zijn moe, we hebben geen partner, onze partner is kwaad of heeft hoofdpijn. Er is iets in ons dat dit allemaal wil wegwerken zodat alleen pure seksualiteit overblijft. Hoe groot de maatschappelijke tegenkanting ook moge zijn, porno zal nooit verdwijnen, de behoefte is veel te groot. Wat nu mijn film betreft : de opeenvolging van seksscènes is zeer ongewoon. Zoiets krijg je in de bioscoop nooit te zien, het is dit repetitief effect dat aan porno doet denken. Het grote verschil met porno is dat er in mijn film, middels de sekstaferelen en juxtapositie van sommige scènes, bijkomende betekenislagen worden onthuld. Uw films bevatten vaak schokkende, onuitwisbare beelden : de man die de videocassette uit zijn maag haalt in ?Videodrome?. De seks in de wonde in ?Crash?. Gaat u doelbewust op zoek naar zulke beelden ? CRONENBERG : Nee, het maakt deel uit van een geheel. Achteraf lijkt het evident, maar tijdens het maken van de film besef je dat niet. Ik ben trouwens altijd verrast door de reacties van het publiek. Dit is wat het hele filmproces zo stimulerend maakt : het zou maar een saaie bedoening zijn mocht je altijd de respons kunnen voorspellen. Voor mij komt het concept eerst, het beeld waarin dit wordt vertaald, vloeit daar logisch uit voort. In ?Videodrome? was er eerst het idee van een man die geprogrammeerd wordt, daarna het beeld dat hij een cassette in zijn maag splitst en de tape in zijn eigen lichaam afspeelt. Wat maakt uw films Canadees ? CRONENBERG : De hele sensibiliteit van ?Crash? is Canadees. Geen enkele Amerikaan had die film kunnen maken. Het was totaal anders geweest, tot in de manier waarop de dialoog wordt gedebiteerd. Ook typisch Canadees is het gevoel van ruimte, de leegheid. In Amerikaanse films wordt het beeld altijd tot in de kleinste hoekjes volgestopt. In mijn films zie je weinig figuranten. Er is ook een emotioneel verschil. Canadezen zijn terughoudend, Amerikanen zijn hysterisch. Canadezen wantrouwen die emotionele exhibitie en proberen te zien wat dit allemaal verhult. Om het simpel te stellen : Amerikanen zijn meer als Italianen, Canadezen zijn meer als Zweden. Ons land is ontstaan uit reactie tegen Amerika. Als je Canadezen vraagt wat het betekent om Canadees te zijn, luidt het antwoord steevast : ?We are not American.? Met welke wagen rijdt u ? CRONENBERG : Ik heb een Ferrari, een Porsche, een Range Rover en een Audi V8. Zelfs de Porsche heeft vierwielaandrijving, want dan kan ik er ook in de winter mee rijden. Ik heb ook nog een aantal race-auto's uit de jaren vijftig en zestig, waarmee ik vroeger deelnam aan wedstrijden. Ik maakte ooit een film over drag-racing (?Fast Company?) en volg nu nog altijd de Formule 1-wedstrijden. ?Crash? is echter niet uit die liefhebberij gegroeid. Het is zelfs een anti-autofanaatfilm. Patrick Duynslaegher David Cronenberg : Auto's hebben ons besef van ruimte en tijd grondig gewijzigd. Hunter en Spader in Crash : porno zal nooit verdwijnen.