Zagreb, begin mei 1991. 'Zet uw bandopnemer uit en laten we er nog eentje opsteken.' Kettingroker Stipe Mesic neemt zijn tijd voor de losse babbel, na het interview. 'Mijn zus woont op een boogscheut van België. Ze is waardin van Café de la Paix in het Franse Longwy. We komen uit Slavonië, tachtig kilometer van de Servische grens. Vorige week is mijn auto daar gemitrailleerd. Gelukkig is hij gepantserd en bleef de chauffeur ongedeerd. Ik was kort voor de aanslag uitgestapt.'
...

Zagreb, begin mei 1991. 'Zet uw bandopnemer uit en laten we er nog eentje opsteken.' Kettingroker Stipe Mesic neemt zijn tijd voor de losse babbel, na het interview. 'Mijn zus woont op een boogscheut van België. Ze is waardin van Café de la Paix in het Franse Longwy. We komen uit Slavonië, tachtig kilometer van de Servische grens. Vorige week is mijn auto daar gemitrailleerd. Gelukkig is hij gepantserd en bleef de chauffeur ongedeerd. Ik was kort voor de aanslag uitgestapt.' Ten tijde van het gesprek vertegenwoordigde de anticommunist Mesic Kroatië in het presidium van het communistische Joegoslavië. Ieder jaar wisselde het achtkoppige presidium van voorzitter, zodat de zes deelstaten en de twee autonome provincies om de beurt het staatshoofd leverden. De rotatieregel wou dat Mesic op 15 mei 1991 president zou worden en dus opperbevelhebber van het leger. Een afgrijselijk vooruitzicht voor de Servische leider Slobodan Milosevic en de legertop, die het uiteenvallende land in hun klauw probeerden te krijgen. Een mol, die ijverde voor de afscheiding van Kroatië, was volgens hen ongeschikt als hoogste gezagsdrager. Ze slaagden erin de benoeming zes weken te vertragen. Bij zijn installatie, op 1 juli, zei Mesic dat Joegoslavië het best een confederatie van autonome staten kon worden. Vijf dagen eerder had Kroatië zijn onafhankelijkheid uitgeroepen, maar het schortte de secessie drie maanden op. Inmiddels deserteerden veel Kroaten. Het Joegoslavische leger kreeg daardoor een nog sterkere Servische inslag dan voorheen. Het stond de Slovenen toe zichzelf te 'bevrijden' en het concentreerde zich op de kwintessens: de oorlog tussen Serviërs en Kroaten. Mesic kreeg vanzelfsprekend geen vat op de militaire machine van Belgrado. Het Oost-Kroatische Vukovar viel na een bloedige strijd in Servische handen en op 5 december trad hij als staatshoofd af. 'Joegoslavië bestaat niet meer, mijn opdracht is vervuld', zei hij, in zijn nieuwe rol van Kroatische parlementsvoorzitter. Wat later rolde zijn boek Hoe we Joegoslavië hebben vernietigd van de persen. TWEE JAAR GEVANGENISBochtenwerk is hem niet vreemd. De op 24 december 1934 in Orahovica geboren Stjepan Mesic werd in zijn gemeente gauw een populaire knul. Hij studeerde rechten in Zagreb, werd studentenleider en zat in het deelstaatparlement toen Kroatië almaar luider begon te roeren tegen het regime van Josip Broz 'Tito', de vader van het naoorlogse Joegoslavië. Tijdens de 'Kroatische Lente' van 1971 ageerde hij mee voor democratisering en grotere autonomie. Zijn 'nationalistische agitatie' kwam hem op twee jaar gevangenis te staan en, na 17 jaar lidmaatschap, op uitstoting uit de communistenbond. Vrijgelaten in 1973, kreeg hij drie jaar beroepsverbod als advocaat. Hij trad in dienst in de privé-sector. Weer politiek bedrijven, was voor het volgende decennium. Eind jaren tachtig richtte hij mee de Kroatische Democratische Unie (HDZ) op, een rechts-nationalistische partij, die voorjaar 1990 met grote meerderheid de eerste vrije deelstaatverkiezingen won. Een triomf voor partijleider Franjo Tudjman, die zich imperiaal op de troon van de deelstaatpresident installeerde, en voor zijn secretaris-generaal Stipe Mesic, die deelstaatpremier werd, alvorens Kroatië te gaan vertegenwoordigen in het federaal presidium. De twee charismatische figuren schoten echter niet op met mekaar. Houwdegen Tudjman mat zich Tito-allures aan, terwijl de twaalf jaar jongere Mesic dacht aan democratisering, compromis en vrede. Eind 1992 stelde Tudjman zijn tweede man voor zijn Frans te gaan bijschaven aan de gereputeerde talenschool Ceran in Spa. Mesic weigerde zich opzij te laten zetten. In volle crisis nog wel. Terwijl rebellerende Serviërs in hun enclaves het gezag van Zagreb bevochten en in buurland Bosnië-Hercegovina oorlog woedde tussen moslims, Kroaten en Serviërs. In 1994 liep de emmer over. Uit verzet tegen de autocraat Tudjman en tegen diens Groot-Kroatisch inmengingsbeleid in Bosnië, stichtte Mesic met tien andere HDZ-parlementsleden een nieuwe partij, de Kroatische Democratische Onafhankelijken (HDN). Op het eerste gezicht politieke zelfmoord, want de HDZ controleerde de maatschappij in al haar vezels. De media zwegen Mesic dood. Onlangs beschreef hij de HDZ als 'een ondemocratische unie van personen die slechts hun eigen materiële belang nastreven. Tudjman besliste over alles, zonder zich een lor aan te trekken van democratische mechanismen of van scheiding der machten. De rechters moesten zijn politiek uitvoeren. Hij en zijn clan hebben de Kroatische economie ondergraven en het geld is terechtgekomen in belastingparadijzen.'HERBOREN UIT AARDSCHOKKENIn 1997 sloot Mesic zich met andere HDN'ers aan bij de Kroatische Volkspartij (HNS), waarvan hij voorzitter werd. Niets liet op dat moment een eclatante comeback vermoeden. De Volkspartij was en is een miniformatie. Haar huidige aanhang valt niet precies te ramen, omdat ze bij de parlementsverkiezingen van 3 januari 2000 met drie andere kleine partijen een gezamenlijke alliantielijst vormde die 24 van de 151 zetels opleverde. De alliantie van vier kleine oppositiepartijen steunde het grotere oppositieblok van sociaal-democraten (SDP) en sociaal-liberalen (HSLS) dat 71 zetels verwierf. Waarmee met een klap een einde kwam aan tien jaar alleenheerschappij van de HDZ (46 zetels). Die eerste van twee politieke aardschokken bracht de sociaal-democraat Ivica Racan aan de macht als premier. De naschok van 24 januari katapulteerde Mesic naar het presidentschap. 'De grootste politieke verrassing van de jongste tien jaar in Kroatië', oordeelden analisten. Tudjman was op 10 december 1999 gestorven. Vier weken later bliezen de kiezers zijn HDZ weg. En nog drie weken later won Mesic de eerste ronde van de presidentsverkiezingen met liefst 41 procent van de stemmen. Drazen Budisa, de kandidaat van het SDP-HSLS-blok, moest het stellen met 27 procent. 'Een stijve hark, die ook in de tweede ronde van 7 februari niet kan winnen van de praatvaar', klonk de prognose. Premier Racan bleef logischerwijze de kandidatuur verdedigen van HSLS-voorzitter Budisa, zijn belangrijkste coalitiepartner. Hij noemde Mesic een populist: 'Veel kans dat hij zich ontpopt tot een lachende Tudjman.' Repliek van Mesic: 'Als president verkoop ik het vliegtuig en de luxesleeën van Tudjman. Mij niet gezien in de villa's en vakantieresidenties van het stel Tudjman & Tito. We bouwen de macht van het staatshoofd af, zoals afgesproken. Wees gerust, de nieuwe ploeg kan de staat niet meer plunderen, want de oude is met alles weg. We leveren de verdachten van oorlogsmisdaden uit aan het Joegoslavië-tribunaal en ik zal me namens het volk verontschuldigen voor de wandaden van Kroatische strijdkrachten in Bosnië.' Als het van Mesic afhangt, stijft Zagreb niet langer de drang van de Bosnische Kroaten om Hercegovina aan te sluiten bij Kroatië. 'Ze slokken ons belastinggeld op. Dat ze werken, in plaats van te parasiteren.' En de honderdduizenden Serviërs die Tudjman-land ontvluchtten moeten naar hun heimat terug kunnen. 'Ik wil de president zijn van alle burgers van Kroatië, niet alleen van de Kroaten.' Kortom, het programma van Mesic stemt overeen met dat van Racan en Budisa. Of: alleen het toepassen van de westerse normencatalogus kan Kroatië redden. Wellicht leggen ook het leger en de inlichtingendienst zich daarbij neer. De krant Slobodna Dalmatija ving uit die kringen het gerucht op dat Mesic als politiek vervolgde samenwerkte met de geheime dienst UDBA. De gedoodverfde president vond het bericht 'rieken naar een staatsgreep'. Hij was even van de kook, maar bleef de zegezekere kandidaat voor de zetel met verkorte poten. Frans Vuga