Van Afrikaanse trommelritmes over jodelliederen uit de Alpen, westerse garagerock en techno, tot Indiase bhangra: muziek is onwaarschijnlijk divers. Elke cultuur en elke periode in de geschiedenis hebben hun eigen melodielijnen en ritmes bedacht en instrumenten ontwikkeld om het leven met muziek te kleuren. Muziek uit andere culturen klinkt ons, westerlingen, soms vreemd in de oren. Maar door onze gemeenschappelijke evolutie als mens vanuit de oertijd zijn we ook gevoelig voor muziekstructuren die culturen en tijden lijken te overstijgen.

Diepe bassen

Wie oppervlakkig luistert, kan de indruk krijgen dat muziek uit verre culturen niets te maken heeft met waar we hier van houden. Het lijken totaal andere talen: zij begrijpen onze muziek niet en wij de hunne niet. Maar voor wie intenser luistert, gaat soms een wereld open. Veel geluiden zijn niet willekeurig of chaotisch. Vaak hebben ze een duidelijke betekenis, die onder meer voortvloeit uit de wereld waarin de mens zich in de loop van de geschiedenis ontwikkeld heeft.

Plotse geluiden doen ons opschrikken. We zijn meteen alert, beducht voor gevaar. Ons gedrag gaat wellicht terug op tijden in de menselijke geschiedenis waarin adequaat reageren het verschil kon betekenen tussen leven en dood. Die primitieve reacties beïnvloeden ook onze omgang met andere mensen, meestal zonder dat we ons daar bewust van zijn. Neem mensen met een lage, diepe stem. Vaak komen ze dominant over. Het verschilt in niets met de lage, diepe geluiden waarmee grote dieren hun toppositie in de hiërarchie afdwingen en de kleinere dieren afschrikken. Het is een algemeen verschijnsel in de dierenwereld dat ook bij de mens nog steeds doorwerkt. Dergelijke klankkleuren werken ook in de muziek door.

Het plezier van een lachend gezelschap onderscheiden we meteen van opwellend verbaal geweld van ruziezoekers.

Mimiek

Muziek drukt net als gelaatsuitdrukkingen emoties uit. De mimiek vertelt ons meteen of iemand bang is, plezier heeft, seksueel opgewonden raakt, woedend is, van een triomf geniet, enzovoort. We hoeven dat niet aan te leren. We registreren de subtiele gelaatstrekken van die emoties spontaan vanuit de miljoenen jaren van ontwikkeling die we wereldwijd delen. Vaak moeten we de mensen zelfs niet zien om hun emoties te registreren, dankzij het geluid dat ze produceren. Het plezier van een lachend gezelschap onderscheiden we in een flits van opwellend verbaal geweld van ruziezoekers. De intonatie waarmee een ouder zich tot een kind richt, verheldert voor alle toehoorders de achterliggende boodschap. Op dezelfde wijze herkennen we ook de draagkracht van volkomen onbekende muziek.

© ISTOCK

Een team van de universiteit van Harvard in de Verenigde Staten liet 750 internetgebruikers uit 60 landen luisteren naar korte fragmenten van liederen uit 86 kleinschalige culturen uit de hele wereld, waaronder plukker-jagers, herdersvolkeren en oude landbouwculturen. De deelnemers moesten vervolgens aangeven waarvoor elk lied volgens hen diende. Ze kregen 6 mogelijkheden: dansen, een baby troosten, een genezingsproces ondersteunen, iemand de liefde verklaren, treuren bij een overlijden of een verhaal vertellen. Geen enkel lied werd gebruikt voor die laatste 2 categorieën, maar dat kregen de luisteraars uiteraard niet te horen. Zij werden alleen toegevoegd om de keuzemogelijkheden te vergroten.

Universele boodschap

Alles samen leverde dat meer dan 26.000 beluisteringen en ruim 150.000 beoordelingen op. Daaruit bleek dat we de emotionele boodschap van een lied vaak feilloos vatten, al is dat niet voor alle liederen even sterk. De gevoeligheid was het meest uitgesproken voor wiegeliedjes en dansliederen, wat betekent dat die over duizenden jaren van uiteenlopende culturele ontwikkelingen heen hun typische muzikale kenmerken goed behouden hebben. Dansliederen worden luid gezongen, hebben uitgesproken ritmes en maken gebruik van complexe melodielijnen. Ze klinken ook vrij vrolijk en jagen op tot beweging. Wiegeliedjes zijn algemeen trager en rustiger, hun ritmes en melodieën zijn eenvoudig, en ze berusten op een veeleer droeve ondertoon. Je hoeft dus geen jota van een taal te begrijpen of een cultuur te doorgronden om de boodschap van een lied toch vrij goed te kunnen vatten.

Meer LEZEN?

zie www.bodytalk.be.

Reageren op dit artikel kan u door een e-mail te sturen naar lezersbrieven@knack.be. Uw reactie wordt dan mogelijk meegenomen in het volgende nummer.