Graham Swift over ?Laatste ronde?, een symbolische roman vol volkse figuren.
...

Graham Swift over ?Laatste ronde?, een symbolische roman vol volkse figuren.Vorig jaar ontving Graham Swift (48) de Booker Prize voor zijn roman ?Laatste ronde?. Het bijzondere is dat Swift erin geslaagd is om van een ogenschijnlijk banaal verhaal met ?volkse? figuren toch een zeer literaire en symbolisch geladen roman te maken. Vier vrienden rijden van Londen naar Margate, aan de Zuid-Engelse kust, om daar de as uit te strooien van hun vriend Jack Dodds. In feite verstrooien ze niet alleen de as van Jack, maar ook die van hun eigen leven. Tijdens de lange rit naar Margate draait het gesprek om Jack, maar almaar vaker ook dwalen hun gedachten af naar hun eigen verleden. Geen van hen is echt geslaagd in het leven. Hun ouders waren middenstanders en zij zijn dat ook geworden. Op het eerste gezicht zijn het wat kleurloze figuren, maar ze blijken elk een rijke geschiedenis van persoonlijke drama's, verkeerde keuzen, maar ook meevallers te hebben. Uiteindelijk is er veel meer dat hen met elkaar verbindt dan alleen hun overleden vriend. Doorheen deze met elkaar verweven levens van vier vrienden stelt Swift de vraag wat bepalend is voor de loop van een leven : afkomst en opleiding ? Geluk ? Wat aanvankelijk het verhaal van slechts één dag uit het leven van vier mannen lijkt, groeit uit tot een middenstandsepos dat een halve eeuw omspant. ?Laatste ronde? is daardoor zowel een boeiende sociaal-realistische roman als een filosofisch discours. GRAHAM SWIFT : Ik denk nooit in termen als sociale klasse. Dat ik over vier mannen uit de ?lagere middenklasse? heb geschreven, heeft te maken met mijn eigen afkomst. De wijk die ik beschrijf, Bermondsey, is dat deel van Zuid-Londen waar ikzelf ben opgegroeid in de jaren vijftig en zestig. De slager Jack, de begrafenisondernemer Vic, de verzekeringsagent Ray, de handelaar in tweedehands auto's Vincent en de groente- en fruitverkoper Lenny zijn geen vreemden voor me. Ik weet hoe ze denken, hoe ze praten, kortom, hoe ze zijn. Was het niet moeilijk als literair auteur om zeer alledaagse taal te moeten gebruiken ? Niet alleen in de dialogen maar ook in de beschrijvingen, want u vertelt het verhaal vanuit het perspectief van de personages. SWIFT : Ik stond gelukkig nog dicht genoeg bij die taal om niet met een bandrecorder de wijk in te moeten om dialogen te registreren. Dat zou trouwens een chaotisch en onleesbaar boek hebben opgeleverd, een documentaire. Ik heb de dialogen van mijn personages een ?sausje van de straat? gegeven. Het steunt vooral op suggestie, door hier eens een authentieke halve zin en daar weer enkele typische uitdrukkingen in te lassen. Zo kan de lezer zich identificeren met de taal en dus met het karakter van mijn personages, zonder dat ik gedwongen werd om ?onliterair? te schrijven. Hun dialogen zijn vrij summier. Hoe komt dat ? SWIFT : Het gaat er uiteindelijk niet om hoe men iets zegt, maar wat men zegt. Het is waar dat de mensen uit de klasse die ik beschrijf niet breedsprakerig zijn. Maar het weinige wat ze zeggen, is vaak erg terzake. Ze hebben niet de neiging om, zoals bij intellectuelen vaak het geval is, rond de pot te praten. Bovendien vind ik dat ze in hun puntige taalgebruik soms erg poëtisch zijn. Toch is het waar dat ik hun dialogen ook wel summier vond en daarom gebruik heb gemaakt van een oude literaire truc om hun onuitgesproken gedachten weer te geven. Dat is een voordeel dat je hebt bij het schrijven van een roman, niet in het werkelijke leven. Hun relatieve zwijgzaamheid lijkt ook psychologisch bepaald. Vindt u dat typerend voor middenstanders ? SWIFT : Ik geloof niet dat zoiets gebonden is aan de sociale groep waartoe men behoort. Jack is inderdaad zwijgzaam. Hij heeft een zwaar gehandicapte dochter June die al vanaf haar geboorte in een tehuis zit. Zijn vrouw Amy bezoekt haar elke week, maar Jack is nog nooit met haar meegeweest en weigert zelfs over June te spreken. Toch is hij heel direct tegen zijn vrienden wanneer hij met terminale maagkanker in het ziekenhuis ligt. Hij overtuigt zijn aangenomen zoon Vincent om hem duizend pond te lenen, voorzover je van lenen kunt spreken bij iemand die op sterven na dood is. Hij weet vervolgens zijn oude strijdmakker Ray wiens bijnaam Lucky Ray is omdat hij altijd wint op de paardenrennen ervan te overtuigen dat geld voor twintig tegen één in te zetten. Hij ziet dit als de enige kans om zijn vrouw Amy een zorgeloze oude dag te bezorgen. Er is eigenlijk veel moed voor nodig om zo onomwonden met je wensen voor de dag te komen. Jack wilde eigenlijk geen slager worden, Vic geen begrafenisondernemer. Toch konden ze niet weerstaan aan de druk van hun vader. Alleen Vincent verzet zich met succes en wordt autohandelaar. SWIFT : Vanaf het moment dat Vincent weet dat hij een aangenomen zoon is, wiens ouders bij een Duits bombardement zijn omgekomen, wordt hij weerspannig. Hij lijkt met succes tegen de wil van zijn vader in te gaan, want hij wordt geen slager. Toch geloof ik dat ook hij uiteindelijk doet wat zijn vader van hem verlangt. Als kind nemen Jack en Amy hem elke zondag mee op uitstapjes. Dan zit Vincent achter in de wagen waarmee zijn vader het vlees ophaalt in het abattoir. Het stinkt geweldig en om niet te braken, gaat Vincent op de grond liggen. Zo raakt hij gefascineerd door het voortdurende draaien van de wielen en het schuiven van de assen onder zich. Zijn belangstelling verplaatst zich van het karkas van een dier naar het karkas van een auto, en die vergelijking tussen een lichaam en een automobiel zal hij zijn hele verdere leven blijven maken. Als volwassene vindt hij seks veel spannender in zijn kampeerauto dan in zijn slaapkamer, hij gebruikt zijn mooie dochter om een rijke Arabier zover te krijgen dat deze bij hem terugkomt om weer een andere auto te kopen. Als zijn stiefvader op sterven ligt, doet de oude man hem denken aan een auto die is stilgevallen en aan de kant van de weg is gezet. Eigenlijk is Vincent ook gewoon een slager, maar dan van een ander soort. U laat Jack af en toe een handje helpen bij Vic, de begrafenisondernemer, onder het mom van ?of je nu het lijk van een zeventigjarige vrouw aflegt of een runderlapje afsnijdt maakt eigenlijk geen verschil.? Is dat niet onrealistisch ? SWIFT : Als je zo'n High Street voor je ziet met daarin van elke soort middenstander één, is het heel logisch dat zowel de slager als de begrafenisondernemer na sluitingstijd in de pub met elkaar bevriend raken. Ik stelde me ze zo voor dat ze beiden in ?de vleesbusiness? zitten en dat ze geregeld met elkaar praten over wat hun beroepen gemeen hebben. Waarom zou dit dan zo onrealistisch zijn ? Vic weet bovendien dat Jack eigenlijk dokter had willen worden en het komt maar zelden voor dat hij Jacks hulp inroept. Het is natuurlijk niet volgens de regels dat een slager zich over een menselijk lijk ontfermt, maar hij kan tenminste geen kwaad doen. Wat dat betreft heeft de dokter die begin jaren zestig Lennys dochter aborteert van het kind dat ze van Vincent verwacht en die daar een knoeiboel van maakt, veel meer weg van een slager. En sommige mensen voelen zich niet afgestoten maar juist aangetrokken tot een slager of een begrafenisondernemer. Vic heeft tijdens de oorlog wel altijd vriendinnetjes, maar zodra ze horen welk beroep hij uitoefent, haken ze af. Op ééntje na die heel droog opmerkt : ?Oh, dan weet jij tenminste hoe je met een lichaam moet omgaan.? Zij wordt zijn vrouw. U vertelt elk hoofdstuk uit het perspectief van een ander personage. Eén keer komt de dode Jack zelf aan het woord via een herinnering aan zijn vader. Die zegt dat een goede slager zo min mogelijk vleesafval achterlaat... SWIFT : Ik had voortdurend de neiging Jack, die in het boek zeer aanwezig is hoewel hij vanaf de eerste bladzijde al dood is aan het woord te laten, maar ik vond toch dat het niet kon. Niettemin ben ik één keer voor de verleiding gezwicht toen ik Jack in een kort stukje die herinnering aan zijn vader liet ophalen. Achteraf denk ik dat je die uitleg over de optimale werkwijze van een slager als een soort levensfilosofie kunt zien : laat niets onafgewerkt achter als je dood gaat. Als dat het doel is, kun je niet zeggen dat één van mijn personages echt geslaagd is in zijn leven. Jack heeft een dochter die geestelijk zwaar gehandicapt is, Lenny een die aan lager wal is geraakt en Rays dochter is naar Australië geëmigreerd. Misschien is Jack zelfs de enige die inderdaad probeert alle brokken zoveel mogelijk te lijmen en na zijn dood geen ?afval? achterlaat. Daarom troggelt hij Vincent die duizend pond af en geeft hij Ray de opdracht er twintigduizend van te maken op de paardenkoers. Dan kan Amy misschien alsnog hun gezamenlijke droom, een huisje aan de kust, verwezenlijken. Maar daarmee bewerkstelligt hij ook het einde van Rays carrière als gokker, want die voelt zich doodongelukkig met die opdracht. Hij wint de twintigduizend pond, maar heeft hij eigenlijk niet veel meer verloren ? SWIFT : Ik geloof het wel. De bookmaker werpt hem een vreemde blik toe wanneer hij zoveel geld op één nummer zet. In zijn ogen is Ray nu in feite geen ?beroepsgokker? meer, want die neemt niet zo'n belachelijk risico. Ray zelf merkt dat hij de wedstrijd voor het eerst als een jockey volgt en niet langer als een gokker. Hij wint, maar hij voelt dat het van dan af aan afgelopen is met zijn geluk. En als klap op de vuurpijl is Jack net overleden wanneer hij hem het geld komt brengen in het ziekenhuis. Geluk speelt een belangrijke rol in een mensenleven, maar je kan je voorbestemming niet ontlopen : weinig optimistisch toch ? SWIFT : Lucky Ray is als soldaat de oorlog doorgekomen zonder ook maar één schrammetje en hij heeft altijd in bescheiden mate succes gehad op de renbaan. Tegelijkertijd bleef hij altijd verzekeringsagent, trok zijn dochter al op achttienjarige leeftijd met een langharige knul naar het andere eind van de wereld en liet zijn vrouw hem in de steek. Is hij wel zo lucky ? Hetzelfde geldt voor Vincent. Die heeft dan wel succes als autohandelaar, maar hij heeft er toch maar zijn dochter voor ?verkocht? aan een Arabier. Ik kan niet zeggen dat ik er, wat dit thema betreft, echt uitgekomen ben, maar daar lijkt literatuur me eerlijk gezegd ook niet voor bedoeld. Ik ben trouwens in meer dan één opzicht niet uit ?Laatste ronde? gekomen. Het boek heeft een duidelijk einde, maar toch gaat het verhaal daarna verder. Ik heb tijdens het schrijven steeds vaker andere personages dan de vier vrienden naar voren gehaald. Ook hun vrouwen heb ik een hoofdstukje en dus een stem gegeven. Je weet niet wat hen na de as-uitstrooiing nog zal overkomen ; bepaalde verhaallijnen blijven onopgelost. Als ik echt literair had willen eindigen, dan had ik Ray de twintigduizend pond laten verscheuren terwijl hij met de urn op de pier stond. Hij heeft eigenlijk geen recht op dat geld. Maar niemand weet ervan, noch dat Jack het hem gegeven heeft, noch dat hij het heeft ingezet. Waarom zou hij het niet houden ? De lezer weet ook dat hij een oogje heeft op Amy, dus misschien wordt het wel wat tussen die twee. Dan komt dat geld goed van pas en misschien was dat ook wel wat Jack bedoelde met een zorgeloze oude dag. Dergelijke kwesties heb ik in het midden gelaten, ook omdat dat prima past bij het vertrekpunt van de roman. Het begint met vier mannen die in een café bijeenkomen om een vriend te begraven. Als auteur ben ik in zekere zin één van de andere vaste gasten van het café en de lezer is iemand die er voor het eerst binnenkomt. In een kroeg kun je zozeer met een onbekende in gesprek komen, dat je zijn hele levensverhaal te horen krijgt, maar hoe het eindigt of verder gaat, daar kom je pas achter als jijzelf en die ander nog eens in de kroeg verzeilen. Dat kan morgen zijn, volgende maand of nooit. Zo is het ook met de personages in ?Laatste ronde?. Ik heb het gevoel dat ik ze vanavond nog ergens kan tegenkomen en ze me zullen vertellen hoe het verder ging, zodat ik een vervolg op dit boek kan schrijven. Maar het kan ook best dat ik hen nooit meer zie. Jeroen Kuypers Piet de Moor Graham Swift, ?Laatste ronde?, De Bezige Bij, Amsterdam, 289 blz.Graham Swift : Als auteur ben ik in zekere zin één van de andere vaste gasten van het café.