We betwijfelen of hij er trots op is, maar de Antwerpse burgemeester heeft sinds kort zijn eigen T-shirtcollectie: op www.astatement.net wordt de P. Janssens-collectie aangeboden. Drie T-shirts kan de wereld bestellen: één met het opschrift 'Socialism is dead. Right!'. Eén met 'Long Wapper' en één met 'BETON' erop. Allemaal geïnspireerd door het beleid van de mayor of Antwerp, staat er.
...

We betwijfelen of hij er trots op is, maar de Antwerpse burgemeester heeft sinds kort zijn eigen T-shirtcollectie: op www.astatement.net wordt de P. Janssens-collectie aangeboden. Drie T-shirts kan de wereld bestellen: één met het opschrift 'Socialism is dead. Right!'. Eén met 'Long Wapper' en één met 'BETON' erop. Allemaal geïnspireerd door het beleid van de mayor of Antwerp, staat er. Het is natuurlijk een spelletje 'burgemeestertje jennen'. Op zijn domein dan nog: de marketing. Maar toch. Mensen maken niet zomaar T-shirts met 'BETON' erop. De laatste weken kregen we een paar mails van Antwerpenaren. Of we - nog eens - een commentaarstuk konden schrijven over de afbraakcultuur in Antwerpen. Want 'het is weer bijna even erg als in de jaren vijftig en zestig'. Toen Wannes Van de Velde nog protestliederen zong. Eerlijk, stilaan begonnen wij te twijfelen. De burgemeester van het T-shirt had misschien gewoon gelijk. Hij die van nieuwe stenen zijn beleidsprioriteit had gemaakt. Op de begrafenis van Wannes zei hij dat de stad de juiste weg probeerde te zoeken tussen verleden en heden, tussen bewaren en slopen. Daarom vroegen we het aan mensen die het kunnen weten: aan een cultuurfilosoof, een archeoloog en aan de Antwerpse Vereniging voor Bouwhistorie en Geschiedenis (AVBG). Eén vraag: 'Wat is de laatste vijf jaar - de Janssens-jaren - onterecht afgebroken in Antwerpen? U mag ook "niets" antwoorden.' We kregen lange lijsten terug. Met veel gezucht tussen de regels. Over tientallen prachtige gebouwen die gesloopt zijn. Maar ook over de banalisering van erfgoed. Over het Steen dat plots een kindertuin wordt. De Handelsbeurs: een vijfsterrenhotel voor rijke parvenu's. En over de sloop van alledag: achterbouwen van beschermde monumenten die toevallig instorten en zo. 'Het is een gebrek aan visie, ambitie en kennis', schrijft de AVBG in haar lijst. Op pagina 28 staat een zwarte lijst. Een top 20. Het had evengoed een top 80 kunnen zijn. Wat is er toch mis met A? 'Om dat te begrijpen, moet je terug naar het ontstaan van België', zegt Piet Lombaerde, professor Stedenbouw aan het Antwerpse Henry van de Velde-instituut voor Architectuurwetenschappen. 'De beleidsmensen en ingenieurs van openbare werken van dit land wilden van Brussel de residentiële stad maken. Antwerpen moest de handels- en havenstad worden, de stad waar het commerciële belangrijk was. Die rolverdeling is goed te merken aan de manier waarop Antwerpen met zijn verleden is omgegaan. In de negentiende eeuw werden de Scheldekaaien rechtgetrokken. Een ongelooflijke verminking van de stad, maar toen werd dat heel romantisch verkocht: "We keren terug naar de Gouden Eeuw." 'Vandaag is er weinig veranderd. Antwerpen heeft een wereldhaven. Maar financieel levert dat de stad bitter weinig op, bijna al dat geld gaat naar het federale niveau. De stadskas is zo goed als leeg. Nu heeft de stad binnen Vlaanderen altijd een avant-garderol willen spelen. In de kunsten is dat fantastisch, maar wat betreft de ruimtelijke ordening is dat dramatisch. Vergeet niet: Antwerpen was jarenlang de stad van het Vlaams Blok. In de Wetstraat was de stad zo goed als opgegeven. Met Antwerpen kun je alles doen, dat was de mentaliteit. Vandaag is de situatie anders. De dreiging van het Belang is weg, en de stad wil nu trendsettend zijn. Maar die mentaliteit dat in Antwerpen alles kan, leeft nog altijd. En de straatarme stad heeft eigenlijk ook niet liever dan dat er projectontwikkelaars komen, toparchitecten, liefst heel grote namen - zo komen ze zelf in de krant. 'Alleen: die negentiende eeuw zit in de weg. Die is veel te dichtbij om naar waarde geschat te worden. Schepen van Ruimtelijke Ordening Ludo Van Campenhout (Open VLD) zei mij ooit eens op een receptie: "Je moet dat begrijpen, de socialisten houden niet van de negentiende eeuw, dat is een burgerlijke eeuw..." Op dat niveau wordt er hier gediscussieerd over erfgoed. Ik merk dat heel duidelijk met het Stadspark, dat het stadsbestuur nu wil heraanleggen. Niemand beseft dat blijkbaar, maar dat behoort zelfs Europees tot de toprealisaties van de negentiende. Dat is op zijn gebied van hetzelfde niveau als de kathedraal of het stadhuis. Alleen heeft het Stadspark pech: het is in de negentiende eeuw aangelegd. 'Het stadsbestuur zegt dan wel: "O, maar we zullen een paar historische elementen bewaren..." Stel u nu eens voor dat ze hetzelfde zouden doen met de kathedraal. "We gaan die aanpassen aan het hedendaagse kerkgebruik. We bewaren een paar historische elementen, de toren bijvoorbeeld..." Iedereen zegt: "Die zijn zot geworden." En terecht. Dat is de houding van de Franse Revolutie: nul respect voor erfgoed, we beginnen opnieuw.' Bea Hanssen is doctor in de letteren. Drie maanden geleden richtte ze een actiegroep op voor het behoud van het Stadspark. En straks wil ze hetzelfde doen voor al het bedreigde erfgoed in de stad. 'Ik heb nu door dat er een mechanisme achter zit', zegt ze. 'Er worden nu overal afscheidsfeestjes georganiseerd door de stad. "Neem afscheid van het Volkskundemuseum." "Neem afscheid van het Steen." "Neem afscheid van de Scheldekaaien..." Eerst stellen ze het nieuwe project als levensnoodzakelijk voor. De beslissing is dan al genomen, er volgt dan alleen nog inspraak om het wat te corrigeren. Maar iemand die tegen de beslissing is, wordt onvermijdelijk in een conflictsituatie gedwongen. Die wordt ook direct gebrandmerkt als een nostalgicus, een ouderwetse, een verzuurde. Aan de andere kant staan de mensen die zogezegd trendy zijn, die willen dat de stad evolueert. Terwijl het net omgekeerd is: de houding van het huidige stadsbestuur is hopeloos ouderwets. Vergelijkbaar met die van sommige stadsbesturen in de Verenigde Staten in de jaren vijftig en zestig. Wat er nu in Antwerpen gebeurt, zie je bijna nergens meer. Niet in Berlijn, niet in Parijs, niet in New York, niet in Londen: daar kunnen spektakelarchitectuur en erfgoed naast elkaar bestaan, en niet ten koste van elkaar.' Het is een goed geoliede machine, die van de stad. Dat blijkt uit de stadscommunicatie over het Stadspark. Wat volgt, is een les communicatie voor gevorderden. Op 7 november 2008 stuurt het Antwerpse stadsbestuur een kort persbericht de wereld in. 'Het college heeft beslist dat het Stadspark heraangelegd wordt. Het park wordt aangepast aan de hedendaagse behoeften zoals sport en spel. Er wordt gezocht naar een topontwerper.' Het persbericht wordt kort opgepikt in de regiopagina's van een paar kranten, maar valt niemand op. Behalve dus Bea Hanssen, die met haar actiecomité begint. Ze wordt kort geïnterviewd in Knack (en later ook in een paar kranten) over de historische waarde van het park. Overal verschijnen verontwaardigde lezersbrieven. In een internetpoll stemt 85 procent tegen de heraanleg van het Stadspark. Zoals alle internetpolls is ook deze allesbehalve wetenschappelijk, maar het beeld is gezet: Antwerpen lust de heraanleg niet. Het stadsbestuur is niet opgezet met de actiegroep. 'Ik begrijp niet dat die mensen protesteren', zegt een duidelijk geïrriteerde burgemeester Janssens op 5 januari op ATV. 'Er is nog niet eens een plan. Alleen is iedereen het erover eens dat daar iets moet gebeuren.' De burgervader belooft inspraak. Die komt er ook: op zijn nieuwjaarsreceptie staat een Babbelbox, en elke Antwerpenaar kan op de site van de stad een enquête invullen. Maar er ontstaat al snel beroering over de enquête. Vooral over 'tendentieuze' vragen als: 'Wilt u een open of een gesloten park?' en meer van dat. 170 wetenschappers dienen bij de ombudsvrouw een klacht in tegen de enquête. Het Stadpark is nu officieel een conflictdossier. Op vrijdag 16 januari houden burgemeester Janssens en schepen Van Campenhout een persconferentie over het Stadspark. Merkwaardig: het woord 'heraanleg' komt plots niet voor, maar is vervangen door 'restauratie'. Van Campenhout benadrukt dat 'de historische elementen zeker bewaard zullen blijven'. Hij vertelt over de geschiedenis van het park. Niemand die het opmerkt, maar hij leest daarbij letterlijk de historische toelichting voor die al weken op de site van het actiecomité staat. Die avond volgt het verslag op ATV. Iedereen is lyrisch over de plannen van het stadsbestuur. 'Zelfs de oppositie vindt het fantastisch', klinkt het. Een dag later volgen de euforische kranten. In Het Nieuwsblad wordt de actiegroep openlijk gedesavoueerd. 'Heel straf', zegt Hanssen nu. 'Terwijl wij ons altijd op feiten gebaseerd hebben. Alleen op collegebesluiten en op persberichten, nooit op geruchten.' 'Het is een perfecte illustratie van hoe het systeem werkt', zegt professor Lombaerde. 'Als een actiegroep in de pers komt, is dat een ramp voor het imago van de stad. En dan passen ze een oude reclametruc toe: ze zoeken naar de sleutelwoorden die die actiegroep gebruikt en die bij iedereen aanslaan. Die woorden passen ze in hun teksten in, weliswaar in een andere context. En dan staat die actiegroep natuurlijk voor aap. Het stadsbestuur kan dan zeggen: "Waar komen die mensen nu eigenlijk voor op? Wij zeiden al dat het historische bewaard zou worden. Zie je wel dat dat negativisten zijn? Niet te vertrouwen." De pers trapt daarin: die hebben de stad nodig en vice versa. En zo is de beeldvorming gered. Terwijl Janssens en co. iedereen om de tuin geleid hebben: op dat moment stond op de site van de Vlaamse Bouwmeester al dagenlang een open oproep voor een "toparchitect". In die vacature is geen sprake van "restauratie". Nogal wiedes ook: een toparchitect is het aan zijn naam verplicht om op dat park zijn eigen stempel te drukken. Die bedankt ervoor om alleen wat te mogen restaureren.' En dan gebeurt er nog iets vreemds: op 16 januari kondigt Janssens plots aan dat de enquête met twee weken verlengd wordt. Hij legt niet uit waarom. Twee dagen eerder, op woensdagmiddag 14 januari om half één, stond er voor de ingang van het O-L-Vrouwecollege aan het Stadspark een stand van de stad Antwerpen. Met allemaal stralende 'A'-attributen. 'Willen jullie sportterreinen in het Stadspark?' riep een man tegen de honderden kinderen die naar buiten liepen. 'Vul dan de enquête in.' Ze deden dat ook, massaal. 'Dit zijn methodes die op die van een dictatuur lijken', zegt professor Lombaerde. 'Het straffe is: de jongeren die in de jaren zeventig zo tegen het systeem vochten, voor burgerbewegingen waren en zo, staan nu zelf aan de top. En zij zorgen ervoor dat het systeem veel sterker is dan dat het ooit geweest is.' Nochtans lijkt het oorverdovend stil in de stad. 'Dat is niet zo', zegt Lombaerde. 'Veel mensen denken er net zo over. Alleen durft niemand het te zeggen. Het is natuurlijk niet evident om als ambtenaar kritiek te leveren op het beleid van de stad: loyauteit is belangrijk. Janssens moet de goeie zijn, hè.' 'Wat mij ook opvalt is de verdeel-en-heerspolitiek die ze toepassen bij buurtverenigingen. Bij het Stadspark is dat heel duidelijk. Een aantal buurtcomités kiest nu openlijk partij voor de stad. De stad vult wat van hun behoeften in, in ruil voor steun. Zij denken ook: ah, er komt een topontwerper, voor ons is dat een manier om ons te profileren. Het is heel triest.' 'Ik herken de methodes en trucs zo goed', zegt industrieel-archeoloog Bruno De Corte. Hij vocht destijds met zo velen tegen de sloop van de Koninklijke Stapelplaatsen op de Italiëlei. 'Er was veel protest: architecten, studenten, gewone burgers... Die Stapelplaatsen waren dan ook werelderfgoed. Misschien waren we te verspreid. Maar hoe ze ons daar uit elkaar gespeeld hebben... Ineens was er sprake van dat toparchitect Richard Meier naar Antwerpen zou komen. De teneur was: "Ja maar, jullie zijn toch niet tegen moderne toparchitectuur?" Een aantal draaide toen direct zijn kazak. Zelfs ik begon wat te twijfelen: "Ik sta hier wel te ijveren voor die oude gebouwen, maar neem nu een combinatie met moderne architectuur?" Later besefte ik dat dat gewoon een demagogische truc was. (zucht) Ach, wat waren we naïef. Ga kijken naar wat er nu staat: wat kantoorgebouwen en een Holiday Inn, allesbehalve wereldarchitectuur. Voor veel erfgoedbewuste Antwerpenaren is dat het kantelmoment geweest. Betrokkenheid begon stilaan plaats te maken voor gelatenheid. En toen kwam je nog vrij snel in de pers met dergelijke acties, vandaag is dat moeilijker geworden. Erfgoed is niet bling bling genoeg. En de druk op journalisten is veel groter: de meeste journalisten zijn jong en onzeker van hun job. Als je schrijft over erfgoedprotest krijg je daarmee al snel politici op je dak.' Al zijn er nog altijd die de strijd niet hebben opgegeven. Kunstenaar Kris Fierens vecht al jaren samen met zijn kompaan Kristof van Brussel voor het behoud van het Zeemanshuis. Zelfs tot bij de Raad van State. Ook hij herkent de verdeel-en-heerstactiek. 'Het stadsbestuur weet heel goed dat de buurt en vele anderen tegen de sloop van het Zeemanshuis zijn. Ze spelen het slim. Ze lossen een stadskanker op net naast het Zeeemanshuis en proberen zo goodwill te kweken. "Kijk eens wat voor goede dingen we doen, de volgende stap is het Zeemanshuis..." Ik heb één grote fout gemaakt: ik had ons actiecomité nooit "Red het Zeemanshuis" mogen noemen. Maar wel: "Wat is er mis met het Zeemanshuis?" Nu wek ik de indruk dat het alleen gaat over een hoop stenen, maar het gaat ook over hoe je met mensen en erfgoed omgaat. Al vier jaar lang stel ik één vraag: waarom moet dat Zeemanshuis verdwijnen? Niemand wil daarop antwoorden. Het enige wat Patrick Janssens daar ooit over heeft willen zeggen, was in Knack: "Een onafhankelijke jury heeft daarover beslist. Ik niet." Terwijl de onafhankelijke jury enkel en alleen uit betrokken partijen bestond: het voltallige schepencollege, Vespa (het vastgoedbureau van de stad, nvdr) en een vertegenwoordiger van hun private partner SD Works. Hoever kun je gaan? Het is hallucinant. Mensen die voor erfgoed opkomen, worden in deze stad verdacht gemaakt. Maar in mijn geval hebben ze het daar moeilijk mee: wat voor een belang kan een kunstenaar nu hebben bij het behoud van zo'n Zeemanshuis? En dus is de tactiek: doodzwijgen, die geeft wel op. Het begint echt hilarisch te worden: elke keer als Patrick Janssens mij ziet, negeert hij mij. Of gaat hij lopen. (lacht) Hij weet ook: zolang dit alleen in Knack staat, is er niets aan de hand. Het zou erger zijn als ik in Dag Allemaal sta. Want dat is zijn publiek.' En nu? Wordt A verder afgebroken? 'Ik zie het allemaal heel somber in', zegt professor Lombaerde. 'Wat mij nog het meeste benauwt, is dat de Vlaamse stadsbouwmeester Marcel Smets er helemaal in meegaat. Terwijl hij vroeger totaal niet zo was. Integendeel, hij heeft nog een boek geschreven over Charles Buls, de man die altijd geprotesteerd had tegen alle dwaze ingrepen in Brussel. Die ooit zei: "De geschiedenis geeft u de les om met een stad om te gaan." 'Eigenlijk zou Smets een strafstudie moeten krijgen, en zou hij zijn eigen boeken moeten herlezen. Tezelfdertijd begrijp ik hem: hij is bouwmeester, hij moet dingen realiseren, scoren. Zodat hij dan later nog lessen kan geven aan een Amerikaanse universiteit. En Antwerpen is de gedroomde speeltuin voor hem en zijn team: ze hebben hier de ene opdracht na de andere. Een paar jaar geleden hebben Smets en zijn Projectteam Stadsontwikkeling de eerste plannen gemaakt voor de heraanleg van de Leien. Ze begonnen te graven en plots: "Oei, wat is dat hier." Waren ze op enorme restanten van de Spaanse omwalling gebotst! Zes maanden hebben de werken toen stilgelegen. 'Smets is ook heel goed bevriend met de Spanjaard Manuel De Sola Morales. Die zijn team voert ook de ene opdracht na de andere uit in Antwerpen, zoals nu de heraanleg van de Rooseveltplaats. Maakt De Sola Morales toch wel exact dezelfde fout, zeker? In zijn project wordt nergens rekening gehouden met de overblijfselen van de Kipdorpbrug en de mooie brug ernaartoe. Onwaarschijnlijk maar waar: de Spaanse omwalling wordt in Antwerpen gemolesteerd door een Spanjaard. 'Nog zoiets: drie jaar geleden ontwierp iemand van het bureau van De Sola Morales het nieuwe Astridplein. Een complete mislukking. Zo erg dat het nu heraangelegd moet worden. Vriend Marcel Smets maakt nu het nieuwe plan. Het is niet onmogelijk dat de belangen van deze ontwerpbureaus in elkaar doorlopen. 'Weet u wat het echte probleem is? De mensen die nu alle beslissingen nemen wonen zelf niet in Antwerpen. Of in het beste geval in een dure loft, ergens aan de rand van de stad. Zij leven niet met die geschiedenis. Ze gebruiken Antwerpen alleen maar voor henzelf, voor hun eigen prestige. Voor de rest hebben ze totaal geen band met Antwerpen. Ze houden zelfs niet van die stad.' Zaterdag 7 februari, Stadspark, het is koud in A. In de krant staat dat minister van Monumentenzorg Dirk van Mechelen (Open VLD) delen van het park wil laten beschermen als monument. Nadat hij naar eigen zeggen 'tientallen ongeruste telefoons gekregen had van Antwerpenaars'. Zelfs hij fluit nu openlijk het Antwerpse stadsbestuur terug. Een paar weken geleden stonden we hier ook, precies op dezelfde plaats. Voor een protestmeeting voor het behoud van dat park. Bob Cools stond op de eerste rij. De oud-burgemeester sprak ons aan. 'Weet je wat ze wel kunnen afbreken in Antwerpen? Het standbeeld van de schande! Niemand kent dat. Of beter: niemand wil het kennen. Elke stadsgids wandelt daar in een wijde boog omheen.' Cools nam ons mee. Vijftig meter verderop stond zowaar een standbeeld voor Leopold II. 'Allemaal ter ere van onze grote verdiensten in Congo.' 'En het is prachtig onderhouden door de stad', merkten we op. 'Jaja,' grijnsde Cools, 'de bloemen errond beginnen al te bloeien.' Ze zijn nog wat gegroeid, sindsdien. Het wordt zowaar lente in A. DOOR STIJN TORMANS / FOTO SASKIA VANDERSTICHELE