Tien jaar geleden stonden in Bosnië-Herzegovina drie volken mekaar naar het leven. Serviërs, moslims en Kroaten moordden mekaar uit, pakten mekaar have en goed af. De Tweede Wereldoorlog leek wel terug, toen het marionettenregime van de Kroatische fascist Ante Pavelic zo'n 700.000 Serviërs ombracht in religieus-etnisch geïnspireerde bloedbaden. De eerste linie van Serviërs kreeg nauwelijks de tijd te kiezen tussen bekering, deportatie of liquidatie.
...

Tien jaar geleden stonden in Bosnië-Herzegovina drie volken mekaar naar het leven. Serviërs, moslims en Kroaten moordden mekaar uit, pakten mekaar have en goed af. De Tweede Wereldoorlog leek wel terug, toen het marionettenregime van de Kroatische fascist Ante Pavelic zo'n 700.000 Serviërs ombracht in religieus-etnisch geïnspireerde bloedbaden. De eerste linie van Serviërs kreeg nauwelijks de tijd te kiezen tussen bekering, deportatie of liquidatie. Na 1945 onderdrukte het communistische regime van Josip Broz 'Tito' het nationalisme van Kroaten (katholieken), Serviërs (orthodoxen) en Moslims (erkend als 'natie'). Maar bij de ondergang van het communisme, eind jaren tachtig, grepen nieuwe en oude politici weer gretig naar het explosieve recept. Nationalistische partijen domineerden de eerste vrije verkiezingen. Deelstaten scheurden zich af van Joegoslavië. In Kroatië kwam het tot een oorlog tussen Kroaten en Serviërs en in Bosnië-Herzegovina tussen de drie volken die al eeuwen het gebied bewonen en dezelfde taal spreken, het Servo-Kroatisch. Voor een goed begrip: de moslims zijn er autochtonen, afstammelingen van Slaven die de godsdienst van de Turkse overheerser (15e û 19e eeuw) overnamen. De Verenigde Staten maakten een einde aan de Bosnische oorlog (1992-1995). De internationale gemeenschap leverde een vredesmacht (SFOR, toen 32.000, nu 18.000 man). Miljarden euro's werden in de wederopbouw gepompt. De Zweedse ex-premier Carl Bildt beheerde als Hoge Vertegenwoordiger van de Internationale Gemeenschap het land. Zijn opdrachtgevers waren de rijkste zeven landen ter wereld, de Europese Unie, Rusland en de Organisatie van Islamitische staten. De Hoge Vertegenwoordiger kreeg veel macht. De opvolger van Bildt, de Spaanse ex-minister van Buitenlandse Zaken Carlos Westendorp, zette zelfs de president van de Servische Republiek in Bosnië af. Sinds mei 2002 is Paddy Ashdown als Hoge Vertegenwoordiger op post in Sarajevo. In een vorig leven was hij bevelhebber van commandotroepen en voorzitter van de Liberal Democrats, de derde partij in het Verenigd Koninkrijk. Een halve Noord-Ier, dachten we. PADDY ASHDOWN: Hoezo? Een Ier ten voeten uit: half protestant en half katholiek, kind uit een gemengd huwelijk. Op mijn zevende vroeg iemand of ik protes- tant of katholiek was. Moslim, antwoordde ik. Waarop de vraagsteller aandrong: katholieke of protestantse moslim? ASHDOWN: Zo is het. Het Baskische conflict sleept al 25 jaar aan, het Noord-Ierse dertig jaar. En toch beschouwt het Westen Bosnië als een zwart gat. Onterecht, want daar gebeurt een mirakel, na de vreselijkste oorlog van de tweede helft van de 20e eeuw. Er vielen 250.000 doden. Twee miljoen mensen werden uit hun huizen verdreven. En wat zien we nu? Iedereen circuleert weer vrij en onbedreigd door het land. Bosnië heeft de stabielste munt van de Balkan (konvertibilna marka, 0,5 euro). Het land trok zes keer naar de stembus in zes jaar. De jongste keer bleek de opkomst weliswaar gedaald tot 55 procent, maar met zo'n tempo zou ze in het Verenigd Koninkrijk zijn gezakt tot 10 procent. Aan verkiezingen in Bosnië komt veel minder geweld te pas dan in het Baskenland. Er gaan geen bommen af, kinderen kunnen veilig naar school. Nergens ter wereld is zoiets, na een verscheurend conflict, vastgesteld. Vluchtelingen keren talrijker terug dan na de Tweede Wereldoorlog, of na de brandstichtingen van 1969 in Belfast. De internationale gemeenschap heeft in Bosnië lovenswaardig werk verricht - het doet denken aan de Marshallplan-hulp (die West-Europa na de Tweede Wereldoorlog uit de ruïne tilde). ASHDOWN: Zestig procent van de vluchtelingen is nu terug. Zeventig procent van de bevolking heeft een andere woning toegewezen gekregen. Misschien zal een kwart miljoen op een andere plek in de wereld blijven hangen. ASHDOWN: Beide. De internationale gemeenschap heeft zich genereus getoond, organisatorisch was haar ingrijpen buitengewoon, het veldwerk verliep breedschalig. Maar de moed van de Bosniërs viel evenzeer op. Mensen die zijn verdreven, keren na zeven jaar terug naar Srebrenica (de moslimenclave waarvan de mannenbevolking grotendeels is uitgemoord door Serviërs). Ze houden er schoonmaak, prepareren het land, wonen voorlopig in schamele omstandigheden. Ik ben er onlangs geweest met mijn vrouw. We zagen een vrouw bezig die haar man, zoon en kleinkind had verloren in de oorlog. Elders keren Serviërs terug naar de grond waar ze van zijn verdreven door Kroaten. Overal zijn er weer winkels. De straten van Sarajevo zijn veiliger dan die in Londen. Bosnië kan een echte staat worden. Geen gecentraliseerde, zoals het Verenigd Koninkrijk of Frankrijk, maar een confederale, zoals Zwitserland. Bosnië behoort tot de Europese familie. Het heeft talent in huis. ASHDOWN: De vraag is niet: zijn ze verdeelder dan voor de oorlog? Kijk veel- eer naar het mirakel. Dag na dag genezen de oorlogswonden beter. Maar er blijft ontzettend veel werk te verrichten. Mijn Bosnische vrienden moeten beseffen dat alles veel sneller moet. Het Westen staat achter ons, we evolueren van een naoorlogse toestand naar een overgangstoestand. Van post conflict naar transition. Dat betekent, naar een situatie zoals in Hongarije en Polen, waar na de instorting van het communisme de opgave was: hoe schuiven we op, richting Europa? Hoe moet het met het juridische systeem, hoe creëer je hefbomen voor een vrijemarkteconomie, hoe kom je tot een clean politiek systeem, een uitgebalanceerde democratie? Veiligheid is in Bosnië de topic niet meer, wel de hervormingen. ASHDOWN: De Europese Unie geeft Bosnië jaarlijks 40 euro per inwoner - en het cijfer daalt. In Hongarije wordt 150 euro besteed. En wie zou de steun het hardst nodig hebben? Het is toch niet logisch, dat een land dat uit een oorlog komt maar een kwart krijgt van wat een land krijgt dat géén oorlog heeft doorgemaakt. Ik moet opboksen tegen twee job- bedervers: ongeduld en vertwijfeling. Enerzijds wil de internationale gemeenschap zich almaar uit Bosnië terugtrekken en anderzijds twijfelen de Bosniërs te veel aan hun zelfreddingsvermogen. Mijn mandaat zal pas geslaagd zijn als ik beiden kan overtuigen om op de ingeslagen weg voort te gaan. ASHDOWN: Zolang het werk niet af is. Hoe lang bewaak je Cyprus? (Daar is al bijna 40 jaar een vredesmacht aanwezig.) Alles vergt zijn tijd. We gaan naar transitie. Zal het aantal personeelsleden van internationale organisaties dalen? Ja. Zie ik het mandaat van SFOR veranderen? Ja. Zie ik de invloed afnemen van OHR, die massieve organisatie met aan het hoofd iemand met de operette-achtige titel van Hoge Vertegenwoordiger en macht om van te blozen - ik dus? Ja. Mijn job bestaat erin van een voorzichtig-kolonialistische aanpak over te schakelen naar een aanpak die als normaal wordt ervaren in een transitieland. Op de duur zullen we in Bosnië een Europese missie krijgen zoals in Macedonië. ASHDOWN: Noord-Ierland kampt met een godsdienstconflict. Maar Bosnië vocht niet echt een godsdienstconflict uit, wel een nationalistische oorlog. Religie is in Bosnië een vehikel voor het nationalisme. Godsdienst blijft alleszins een sterk gegeven: een deels positieve en deels destructieve kracht, zoals in Noord-Ierland. Bosnië zit met een drievoudig probleem. Het staat niet op de lijst van opkomende democratieën, het worstelt met de aftakeling door de oorlog en met de erfenis van communistische ideologie en theocratie. Als we het land te vroeg aan zijn lot overlaten, ontstaat er een ruimte die door malafide krachten wordt ingevuld. Het Westen heeft zich al eerder in de luren laten leggen op de Balkan. ASHDOWN: Hoop ik ook. Hoewel, Bosnië een moslimland? Het is een multi-etnisch land, het beste model dat Europa zich ooit kon dromen. Sarajevo gold indertijd als een toonbeeld voor heel Joegoslavië. Bosnië liep inzake multicultureel samenleven vooruit op de rest van Europa. Het zal nu uitgroeien tot een seculiere staat, met een groot aantal moslims, maar ook met orthodoxe Serviërs en katholieke Kroaten. Ik hoop echt dat de Europese Unie het multi-etnische Bosnië opneemt als een geschenk. ASHDOWN: Bosnië werd bijna een criminele staat. Corruptie en misdaad vormen als het ware de slagschaduw van oorlog, altijd en overal. Na afloop van een oorlog moet het herstellen van de rechtsstaat de eerste bekommernis zijn. Als je een grijze ruimte laat bestaan, bezet de maffia ze, zoals in Kosovo en Afghanistan. Het gevecht om de rechtsstaat moet worden gewonnen in de eerste maanden na een oorlog, zoniet duurt het zeer lang om de overhand te krijgen. Ik wil van Bosnië de model-rechtsstaat van de Balkan maken. Om daartoe te komen, ontslaan we alle onbetrouwbare rechters. ASHDOWN: Bosnië ondergaat de Balkancrisis. Het handelstekort beloopt 20 procent. Dat wordt gecompenseerd met internationale hulp. Voorts stuiten we op de communistische erfenis en de oude bureaucratie. Om in Sarajevo een restaurant te openen, heb je een toelating nodig van de minister van Defensie. Het vergt 46 administratieve stappen. Je moet zelfs een urinetest afleggen. Zo'n onzin werken we zo snel mogelijk weg. We gunnen ons twee, drie jaar om de chaotische economie, die meer importeert dan exporteert, om te bouwen tot een exportgerichte economie. Hongarije heeft het ons voorgedaan. Ons probleem gelijkt op dat van Hongarije tien jaar geleden, alleen is de berg moeilijkheden hoger. Het hervormingsproces moet snel en krachtig verlopen en het zal pijn doen. Wie na zestig dagen zijn rekeningen niet betaalt, gaat failliet. Een krachtdadig beleid zal Bosnië, Kosovo en Macedonië vooruithelpen. Maar, nog eens, als we ons te vroeg terugtrekken, duiken de oude conflicten weer op. Het Europees parlement moet zich beraden over de hele regio, in het bijzonder over de steun aan Bosnië. ASHDOWN: De zwarte economie floreert. De officiële werkloosheidsgraad is 74 procent, de reële werkloosheidsgraad 17 procent. Dat zegt genoeg. Het land heeft geen gebrek aan ondernemers. Het komt erop aan het zwartwerk om te zetten in wit. ASHDOWN: We moeten de regio als een geheel beschouwen. De economische en politieke vraagstukken, de corruptie: alles wordt beter aangepakt in een regionale context. Bijvoorbeeld de import van criminaliteit vanuit Montenegro, waar sigarettensmokkel wordt georganiseerd die over de Sava-rivier van Servië naar Kroatië leidt. ASHDOWN: Daar geloof ik niet in. We moeten naar nieuwe structuren. Grenzen betekenen iets anders dan vroeger. ASHDOWN: Ik vermoed dat Mladic zich in de buurt van Belgrado ophoudt. En Karadzic in de Republika Srpska (deelstaat van Bosnië) of over de grens, in Montenegro. ASHDOWN: Dat behoort niet tot mijn verantwoordelijkheid, maar tot die van de vredesmacht SFOR. De organisatoren van conflicten en aanslagen inrekenen, is natuurlijk belangrijk. Maar het mechanisme ontmijnen dat conflicten in gang zet, is nog veel belangrijker. Frans Vuga'HOPELIJK NEEMT DE EUROPESE UNIE HET MULTI-ETNISCHE BOSNIË OP ALS EEN GESCHENK.''IEDEREEN CIRCULEERT WEER VRIJ EN ONBEDREIGD DOOR HET LAND. DE STRATEN VAN SARAJEVO ZIJN VEILIGER DAN DIE VAN LONDEN.'