De Amerikaanse Martha Nussbaum (°1947) geldt als een van de invloedrijkste filosofen van deze tijd. Haar curriculum is indrukwekkend. Ze volgde een opleiding klassieke talen en theaterwetenschap in New York en ging vervolgens filosofie studeren in Harvard, waar ze in 1975 promoveerde. Daarna maakte ze snel carrière in de academische wereld. In 1985 publiceerde ze The Fragility of Goodness, een boek over ethiek waarmee ze grote bekendheid verwierf. Nussbaum doceert nu recht en ethiek aan de Universiteit van Chicago. Uit haar talrijke publicaties blijkt haar veelzijdigheid: feminisme, democratie, religie, opvoeding, globalisering en ontwikkeling, dierenrechten... het zijn maar enkele van haar aandachtsvelden.
...

De Amerikaanse Martha Nussbaum (°1947) geldt als een van de invloedrijkste filosofen van deze tijd. Haar curriculum is indrukwekkend. Ze volgde een opleiding klassieke talen en theaterwetenschap in New York en ging vervolgens filosofie studeren in Harvard, waar ze in 1975 promoveerde. Daarna maakte ze snel carrière in de academische wereld. In 1985 publiceerde ze The Fragility of Goodness, een boek over ethiek waarmee ze grote bekendheid verwierf. Nussbaum doceert nu recht en ethiek aan de Universiteit van Chicago. Uit haar talrijke publicaties blijkt haar veelzijdigheid: feminisme, democratie, religie, opvoeding, globalisering en ontwikkeling, dierenrechten... het zijn maar enkele van haar aandachtsvelden. MARTHA NUSSBAUM: Eigenlijk niet, maar ik heb van m'n ouders wel andere belangrijke dingen geleerd. Mijn vader was advocaat en had een leidinggevende functie als partner van een groot advocatenkantoor. Mijn moeder werkte als binnenhuisdecorateur, maar zette haar loopbaan stop. Van mijn vader leerde ik hard te werken en al het mogelijke te halen uit talenten en vaardigheden. Mijn moeder was een warme persoonlijkheid, maar ze was voelbaar ongelukkig omdat ze niet langer beroeps-actief kon zijn. NUSSBAUM: Mijn beste vriendin kwam uit een muzikale familie en nam me vanaf mijn twaalfde mee naar de opera. En ik ben blijven gaan. Van een leerkracht drama op de middelbare school leerde ik dat theater een plaats is van emotionele openheid. Al vroeg raakte ik gefascineerd door Griekse tragedies. Ik hield ervan toneel te spelen en overwoog een loopbaan als actrice. Maar plots besefte ik dat ik liever nadacht over de inhoud van de toneelstukken. Liever dan te spelen wat iemand anders had uitgewerkt, schreef ik het script zelf. Misschien zijn mijn lezingen ook nog een beetje een opvoering. NUSSBAUM: Internationale organisaties zijn vaak eenzijdig geïnteresseerd in economische groei, zoals die wordt uitgedrukt in het bnp per inwoner. Mijn interesse gaat uit naar de reële levenskwaliteit van mensen. Leidraad is de vraag van Aristoteles, welke voorwaarden vervuld moeten zijn om iemands leven 'menswaardig' te kunnen noemen. Ik ontwikkelde een lijst van tien capabilities die voor iedereen bereikbaar of toegankelijk zouden moeten zijn. Ze vormen een maatstaf voor sociale rechtvaardigheid. Kijk, wat betekent vrijheid van spreken voor iemand die nooit heeft leren lezen? Toegang tot onderwijs en vorming is essentieel als we spreken over menselijke waardigheid. NUSSBAUM: Inderdaad. In de formulering zijn de woorden 'in staat zijn tot' belangrijk: in staat zijn een leven met normale levensduur te leiden, in staat zijn een goede gezondheid te hebben en lichamelijke integriteit te ervaren, in staat zijn gevoelens, zintuigen, verbeelding te gebruiken, te denken en te redeneren, dankzij educatie, in staat zijn emoties te voelen en uit te drukken, in staat zijn een idee van het goede te ontwikkelen door de praktische rede, in staat zijn te leven in relatie tot anderen, bezorgd kunnen zijn voor dieren, planten, de omgeving, in staat zijn te lachen, te spelen, te genieten van ontspannende activiteiten, in staat zijn politieke keuzes te maken, deel te nemen aan het politieke leven, eigendom te bezitten. Ik weet dat het een vrij abstracte lijst is, waarbij de onderlinge verbondenheid van de verschillende capabilities uitgeklaard moet worden. Het is bijvoorbeeld aan economen om dit door empirisch onderzoek te verhelderen en gepaste, meetbare indicatoren te definiëren. Hier in België verricht onder meer professor Erik Schokkaert (K.U. Leuven) dergelijke analyses. Het heeft ook effect. Sinds de jaren 1990 besteden bijvoorbeeld de Human Development Rapporten meer aandacht aan indicatoren als toegang tot opleiding of gezondheidszorg. Economische groei is maar een deel van het verhaal. NUSSBAUM: Het maakt een groot verschil voor de beoordeling van de status van vrouwen of men de stem van een traditie alle kracht geeft dan wel een kritisch-universalistisch standpunt verdedigt. Veel traditionele normen sluiten volwaardige gelijkheid van vrouwen uit. Sommige mensen zijn naïef in hun respect voor specifieke culturele tradities. Ik minimaliseer de betekenis van geschiedenis en tradities niet. Maar mensen zien te weinig dat binnen een bepaalde traditie of cultuur verschillende stemmen leven, waarvan sommige stemmen, zoals die van vrouwen, niet gehoord worden. Wie respect voor een bepaalde cultuur verdedigt, verdedigt vaak de stem van de dominante groep in die cultuur. Rechtvaardigheidsprincipes dienen vertaald te worden in concrete wetgeving. Ook daarin speelt context een rol. In de Verenigde Staten heeft het feminisme altijd sterk gesteund op de wetgeving als motor tot sociale verandering. In India is dit veel minder het geval en kiezen vrouwen andere wegen om sociale verandering te bereiken. NUSSBAUM: De verwijzing naar de olifanten van Cicero is niet toevallig. Ik heb iets met olifanten. Mochten er miniformaten bestaan met een maximale grootte van een hond, dan nam ik er een als huisdier! Van studenten weet ik dat velen boos zijn over de slechte behandeling van dieren of de onwaardige omstandigheden waarin ze moeten leven. Die gevoeligheid groeit en de sector past zich langzaam aan. In Chicago kun je kippen kopen in een verpakking die melding maakt van respectvolle kweek en slachtprocedures. Groeiend bewustzijn bij gewone mensen is één ding. De machts- en financiële belangen van de agro-industrie zien is een ander. Een presidentskandidaat let in de staat Iowa met zijn grote landerijen wel op wat hij of zij zegt! In Europa zijn enkele goede maatregelen genomen. Oostenrijk verbiedt de opsluiting van pluimvee in kooien en circusoptreden van dieren, Duitsland het gebruik van legbatterijen, Italië wil afgedankte renpaarden een rustige oude dag gunnen, in plaats van de rit naar een slachthuis... NUSSBAUM: Emoties bevatten waardeoordelen. Men moet telkens nagaan welk specifiek waardeoordeel in een emotie vervat ligt. Reflexieve, niet-persoonlijke verontwaardiging kan heel krachtig zijn. Boosheid bijvoorbeeld kan een waardevolle motivatie zijn om onrechtvaardige situaties te veranderen. Ook angst kan aandacht vestigen op werkelijk bestaand gevaar. Maar er bestaat ook niet-gerechtvaardigde boosheid. Beleid dat zich baseert op emoties als walg, schaamte of gevoelens van bedreiging heeft vaak een puriteinse grondslag en is problematisch. De échte vijand is voor mij een vorm van narcisme die leeft in elk van ons en het zelf boven anderen plaatst. We moeten leren - en dat gaat soms moeizaam - om gelijke rechten te accepteren en te groeien naar medeleven en respect voor anderen. NUSSBAUM: Inderdaad. Mensen moeten bereid zijn hun overtuigingen ter discussie te stellen, te onderzoeken waarom ze geloven wat ze geloven. De humane wetenschappen dragen bij aan de confrontatie met andere culturen, talen, andere standpunten en benaderingswijzen. De verbeelding van mensen wordt gevoed door kunst. Het sterke accent op exacte wetenschappen en technologie vandaag, bereidt mensen onvoldoende voor op kritisch wereldburgerschap. Mensen moeten toegerust worden om de juiste vragen in het publieke domein te stellen. www.capabiltyapproach.comDOOR VEERLE DRAULANS