Net toen op 7 juni de eerste eenheden van de EU-interventiemacht in het Congolese Bunia arriveerden, barstten hevige gevechten los in de stad. Als boodschap kon dat tellen voor de door Frankrijk geleide Europese missie, waarvoor 1400 soldaten met de zegen van de Verenigde Naties zijn uitgestuurd naar de noordoostelijke provincie Ituri. Ze moeten er de bevolking beschermen in afwachting dat de MONUC, de VN-blauwhelmen die toezien op het vredesproces in het nu al vijf jaar door oorlog verscheurde Congo, daar de beloofde versterking krijgen.
...

Net toen op 7 juni de eerste eenheden van de EU-interventiemacht in het Congolese Bunia arriveerden, barstten hevige gevechten los in de stad. Als boodschap kon dat tellen voor de door Frankrijk geleide Europese missie, waarvoor 1400 soldaten met de zegen van de Verenigde Naties zijn uitgestuurd naar de noordoostelijke provincie Ituri. Ze moeten er de bevolking beschermen in afwachting dat de MONUC, de VN-blauwhelmen die toezien op het vredesproces in het nu al vijf jaar door oorlog verscheurde Congo, daar de beloofde versterking krijgen. Al jarenlang wordt Ituri geteisterd door een in oorsprong etnisch conflict tussen de Hema- minderheid en de Lendu-meerderheid. De talrijke milities en krijgsheren bevechten er niet alleen elkaar - met als inzet de controle over de bodemrijkdommen en over de politieke macht - maar ontzien ook de bevolking niet. Die is het slachtoffer van plundering, terreur en naar volkenmoord neigende slachtpartijen. Het conflict eiste al 50.000 mensenlevens, maar had nooit zo'n omvang kunnen krijgen zonder de bemoeienis van buurland Uganda, dat het gebied jarenlang bezet hield, en, sinds kort, van Rwanda, dat ook nog militair actief blijft in de provincies Noord- en Zuid-Kivu, ten zuiden van Ituri. De 'wereldopinie' maalde nooit echt om het drama. Alleen niet-gouvernementele organisaties bleven er de aandacht op vestigen, vooral de katholiek geïnspireerde Concertation Chrétienne pour l'Afrique Centrale (CCAC), zijn protestantse evenknie Great Lakes Advocacy Netwerk (GLAN) en het Réseau Européen Congo (REC), samenwerkingsverbanden van een hele reeks Europese ngo's. Eerder sloegen CCAC en GLAN al de handen in elkaar, eind dit jaar zullen ze samen met het REC fuseren tot een nieuw informatie- en lobbynetwerk voor Centraal-Afrika. 'Het heeft inderdaad heel lang geduurd', zegt REC-secretaris Jules Devos, 'vooraleer de wereld oog kreeg voor wat zich in Ituri afspeelt.' JULES DEVOS: Nu zijn er nieuwe ontwikkelingen in de provincie Kivu die ook tot zorg stemmen en waar alweer niemand over spreekt. De rebellen van de RCD zijn er samen met Rwanda bezig aan een offensief, in maart-april voerden ze al eerder een uit. Misschien hebben een paar reportages over Ituri in Angelsaksische media iets veranderd. Maar het is een algemeen probleem: niemand ligt wakker van Afrika. Zeker niet als de televisie er geen beelden van brengt. Wel heeft de internationale diplomatie al vanaf het begin van de oorlog aandacht voor Congo gehad, al was dat niet altijd op een even gelukkige manier. De Veiligheidsraad van de Verenigde Naties heeft zich erover gebogen, de MONUC is naar Congo gestuurd, er is daar nu weer een zending van de Veiligheidsraad. Niet alle Afrikaanse landen krijgen zoveel aandacht, bijvoorbeeld Sudan. Hopelijk verandert dat nu de oorlog in Irak voorbij is. Maar de Verenigde Staten moeten meewillen. DEVOS: Niet iedereen in de VS houdt er dezelfde visie op na. De analyse in het Witte Huis of bij de veiligheidsdiensten verschilt al eens van die van het ministerie van Buitenlandse Zaken of van het Pentagon (Defensie). Zoals ook de Amerikaanse ambassades in de regio er onderling anders tegenaan kijken. En ja, de argwanende houding van de VS tegenover de VN is genoeg bekend. Maar op 1 juli komt de voormalige Amerikaanse ambassadeur in Kinshasa aan het hoofd van de MONUC, misschien zorgt dat voor wat goede wil bij Washington. DEVOS: Daar hebben wij heel weinig op aan te merken. Minister van Buitenlandse Zaken Louis Michel (MR) is daar heel actief, België heeft er veel mensen ter plekke, zowel in de ambassade in Kinshasa als op het terrein. Zij zitten grotendeels op dezelfde lijn als wij. Veel lobbyen om de regering voor de kwestie warm te maken, hoeven wij niet te doen. DEVOS: In Ituri is de MONUC heel zwak; haar mandaat is beperkt, haar troepen zijn slecht opgeleid, voorbereid en uitgerust. De EU-missie beschikt over een ruimer mandaat, maar het verbaast me dat de ontwapening van de milities daar niet bij hoort, terwijl ze bovendien alleen maar in en rond de hoofdstad Bunia actief mag zijn. Ik ben bang dat ze niets zal oplossen. De missie loopt bovendien al af op 1 september, terwijl ze er ten minste een half jaar had moeten blijven. De vraag is wat daarna gebeurt. Dan wordt de MONUC ter plaatse wel versterkt, met Bangladeshi, maar die gaan al bij het eerste schot op de loop. Eind deze maand moet de Veiligheidsraad beslissen over de verdere rol van de MONUC en hopelijk krijgt ze dan een steviger mandaat. Tot nu toe heeft ze nooit iets gedaan, behalve in Bunia, maar dat kwam omdat de mensen bij de blauwhelmen een toevlucht kwamen zoeken. DEVOS: Nee, er moet dringend op tafel worden geklopt in Kigali. De Rwandezen zijn nooit aanwezig geweest in Ituri; dat was door de Ugandezen bezet. Maar nu het Ugandese leger zich heeft teruggetrokken, is Rwanda daar aan het stoken, net als in Kivu. Kigali is daar zowel direct aanwezig als door steun te verlenen aan bepaalde groepen. De Amerikanen hebben zich daarover overigens al ontstemd getoond. En Uganda kan dat wellicht niet over zijn kant laten gaan, want Ituri is zijn achtertuin. Als Kigali zo doorgaat, bestaat het risico dat ook Uganda er zich weer gaat mengen. DEVOS: Zeker. Berichten willen dat er ook petroleum in de ondergrond zit, hoewel van de exploitatie daarvan nu zeker nog geen sprake kan zijn. Maar er is natuurlijk vooral goud en ook, wat minder, coltan. En Uganda zal dat zeker niet laten schieten, al is dat moeilijk zonder soldaten ter plekke. De vredesakkoorden van Lusaka en Pretoria hebben erg veel gewicht gelegd bij de rebellenbewegingen. Dat is nu eenmaal zo, al betekenen de door Rwanda gesteunde RCD-rebellen niet bijster veel in de ogen van de plaatselijke bevolking. Zo kreeg de RCD in de Congolese overgangsregering de portefeuille van Defensie en het wil zeggenschap over het landleger. Ik begrijp dat politici in Kinshasa zich daarover zorgen maken, want de Rwandezen hebben het voor het zeggen bij de RCD. Nu is het de vraag wat Rwanda bezielt om, terwijl het via de RCD zijn invloed kan laten gelden in Kinshasa, toch ook militair actief is in Oost-Congo, steun verleent aan de gouverneur van Noord-Kivu, een Hutu met een eigen, 15.000 man sterke militie, of in Ituri de Hema-militie UPC steunt die aan geen enkel vredesoverleg deelneemt. DEVOS: Dat is mijn indruk, ja. Al is hun inmenging in Oost-Congo voor hen contraproductief. Want ze beweren dat zij de Interahamwe (naar Congo gevluchte Hutu-milities die verantwoordelijk waren voor de Rwandese genocide in 1994; nvdr.) willen uitschakelen, maar hun offensieven maken het net onmogelijk om de projecten voor de ontwapening van zulke milities uit te voeren. Men zou kunnen doen zoals de Amerikanen eens hebben geprobeerd in de internationale financiële instellingen: dreigen om kredieten voor Rwanda niet goed te keuren. Kigali moet duidelijk worden gemaakt dat het de regering in Kinshasa moet laten functioneren, ook door politie en troepen te sturen naar Ituri. Ze moeten ophouden met bijvoorbeeld in het Congolese regeringsleger een concurrent of een vijand te zien. DEVOS: Een genocide van wie op wie? De Hema-minderheid is wel de machtigste groep in het gebied; ze controleert Bunia en kon de Lendu via concessies heel wat van hun gronden afhandig maken. En ook zij richt moordpartijen aan. Alle groepen zijn even genocidair en geen enkele is méér slachtoffer dan een andere. Het basisprobleem, de verhouding tussen de Hema en de Lendu, is al heel oud, maar leidde tevoren niet tot grote problemen. Het zijn Ugandese officieren die de tegenstellingen hebben uitgebuit en opgestookt en aan beide kanten milities hebben gesteund. Ik weet niet of Uganda het zo had gepland, maar het kwam wel goed uit, want zo spelen ze partijen tegen elkaar uit en behouden ze zelf de controle. En Rwanda begint dat nu ook te leren. Marc ReynebeauEr moet dringend in Kigali op tafel worden geklopt.