Op 13 april kiest Kroatië lokale vertegen- woordigers. Een test voor het autoritaire regime, dat stoelt op een éénpartijstaat.
...

Op 13 april kiest Kroatië lokale vertegen- woordigers. Een test voor het autoritaire regime, dat stoelt op een éénpartijstaat.In Kroatië heerst stilte voor de storm. De lokale en regionale verkiezingen van zondag moeten uitwijzen hoe het gesteld is met het vertrouwen in president Franjo Tudjman en met de verhitting van de gemoederen in Oost-Slavonië. Dat gebied is sinds 1991 afgescheiden en dit jaar wordt het weer aangehecht bij Kroatië. Tot nader order houdt een vredesmacht van de Verenigde Naties (Untaes) er de oprispingen van Servisch extremisme en Kroatisch revanche onder controle. Het land kiest op 13 april burgemeesters en provinciegouverneurs, maar ook 64 leden van het Hogerhuis. Elke regio stemt drie afgevaardigden naar het Hogerhuis. Tudjman zelf mag maximaal vijf leden voordragen. Gelukkig maar voor hem, beweren opiniepeilers, want die voorspellen moeilijke dagen voor zijn regeringspartij HDZ (Kroatische Democratische Unie). Dertig procent twijfelaars binnen het kiezerskorps neigt naar vernieuwing. Vooral in grote steden als Osijek, Rijeka, Split en Zagreb wint de oppositie veld. En in Istrië heeft ze, met de sociaal-liberale HSLS op kop, de HDZ al helemaal verdrongen. ?Normaal moet de oppositie versterkt uit de verkiezingen komen,? voorspelt Mojic Ismet, die in Kroatië en Slovenië de Belgische machinebouwer LVD vertegenwoordigt. ?Alleen het feit dat ze nu met aparte lijsten opkomt, in de plaats van met de eenheidslijst van 1995, verzwakt haar positie.? Verkiezingen in Kroatië vormen een gelegenheid om zich te verzetten tegen het éénpartijstelsel. De nationalistisch-conservatieve HDZ van president Tudjman heeft een schijnbaar onwrikbare machtspositie. Ze bundelt een heterogeen gezelschap van oud-communisten tot rechtse nationalisten. Tudjman en zijn status fungeren als uithangbord en bindmiddel over de verschillende strekkingen heen. Maar de macht van de HDZ brokkelt af. In Zagreb moest de partij na de vorige stembusgang de uitslag negeren om zijn positie te kunnen behouden. Er waren drie veto's van de president nodig om de oppositie de weg naar het burgemeesterschap te versperren in de Kroatische hoofdstad. ?Dat stellen van veto's kan Tudjman niet meer herhalen,? denkt Ismet. ?De bevolking zou het niet meer pikken. De schrik zit er trouwens ook in bij de politieke top, die het stichtend voorbeeld van Albanië nog vers in het geheugen heeft.? OP HET VERKEERDE BEENDe afbrokkelende machtspositie van de regeringspartij is geen nieuw gegeven. Bij de parlementsverkiezingen van 1995 liep ze al een blauwtje op. Bij de presidentsverkiezingen van 2 augustus 1992 behaalde Tudjman nog 56,2 procent van de stemmen en in 1995 koos nog slechts 45 procent van de kiezers voor zijn HDZ. De partij verloor haar absolute meerderheid in Istrië en Zagreb. Een blok van oppositiepartijen haalde 18 procent en versperde voor de HDZ de weg naar grondwetswijzigingen. De HDZ scoorde wel nog goed in de gebieden waar de oorlog (1991 - 1995) het felst gewoed had. Toch wil Boris Grigic, ministerieel raadgever bij de Kroatische ambassade in Brussel, waarschuwen voor manke vergelijkingen. ?De president is de partij niet. De status van Tudjman is in de ogen van de bevolking niet aangetast, het imago van de HDZ wel. Daarom kunnen we de uitslagen van de lokale verkiezingen ook niet projecteren op de presidentsverkiezingen van juni. Zelfs als HDZ zondag zwaar verliest, behoudt Tudjman een goede kans om herkozen te worden.? Voor de verkiezingen van volgend weekend kandideren acht politieke partijen en zeven onafhankelijke lijsten voor het Hogerhuis. De HDZ neemt het op vooral op tegen de Boerenpartij, de Sociaal-Democratische Partij en de Sociaal-Liberale Partij. Enkele formaties sloten op lokaal niveau stembusakkoorden, maar de meeste afspraken zullen pas na de verkiezingen op de parlementsbanken gemaakt zullen worden. Intussen staart vooral Tudjman vanop affiches en televisieschermen naar de potentiële kiezer. De HDZ profileert zich opnieuw helemaal via haar voorman. ?Tudjman heeft een goede naam, dus haakt de partij al haar mandatarissen aan zijn beeltenis. Zo dubbelzinnig, dat velen niet begrijpen dat ze Tudjman zondag niet naar het parlement kunnen stemmen,? schudt Ismet. Zelfs al komt zijn naam, volstrekt wettelijk, op de kieslijsten voor. Boris Grigic : ?De Kroatische grondwet verplicht de lijsttrekker niet verkiesbaar te zijn. Die kan ook als stemmenronselaar ingezet worden. Ook andere partijen dan de HDZ hebben lijsttrekkers die niet naar een ambt in het Hogerhuis lonken.? Een vervelende vaagheid, zegt onderzoeker Jonas Rolett van het National Democratic Institute (NDI), dat in Washington de democratisering in kaart brengt in ex-communistische staten. ?De stembrieven zijn zo onduidelijk, dat je er enkel de naam van de partij en die van de partijvoorzitter van afleest. Vaak weet de kiezer dus niet, op wie hij eigenlijk stemt.? CENSUUR EN FRAUDEDe campagnes lopen officieel van 1 maart tot 11 april. Ze lijken vooral vrijer dan in 1995, toen de oppositie klaagde over censuur van haar boodschappen. ?Nu kan de regering zich geen manipulatie veroorloven,? gelooft Ismet. ?Daarvoor kijken er teveel observatoren over Tudjmans schouder mee.? Bij de vorige verkiezingen was prime time op televisie nog het exclusieve domein van de regeringspartij. Andere partijen kregen hun spotjes pas laat in de avond of helemaal niet op het scherm. Zoals in het geval van de HSLS, de geduchte concurrent die zijn tv-propaganda geweigerd zag ?wegens het irritante en onaanvaardbare karakter van de boodschappen.? Een onderzoek van het Open Maatschappij Instituut (Zagreb) wees uit dat de HDZ in 1995 over 86 procent van de mediaruimte kon beschikken en dat 52 procent van de politieke nieuwsonderwerpen op televisie naar de regeringspartij verwezen. Er zijn tekenen van verbetering. Bijvoorbeeld : elke partij, ook die van de eenheidslijst, kreeg van de rechter twaalf minuten gratis televisietijd ; ook betaalde advertenties zijn toegelaten. Andere negatieve kritiek lijkt eveneens verstomd : in 1995 klaagden de tegenstanders van de HDZ over omkoperij, afschrikking van kandidaten ; ze wreven Tudjman aan dat hij in bepaalde streken knokploegen de straten liet afschuimen om concurrenten aan te pakken. En de verantwoordelijken in Knin, een toen net heroverde stad in de Krajina, stelden vast dat er zes keer meer stemmen dan kiezers waren. Op de kiezerslijsten prijkten namen van overleden mensen, van Kroaten die naar Bosnië gevlucht waren. Een rapport van het National Democratic Institute stelde dat Tudjman systematisch de eigen partij bevoordeelde. Jonas Rolett : ?Het gaat vaak om kleinere problemen, die zich opstapelen en daardoor het democratiseringsproces fors afremmen. De ondoorzichtige kieswet, de verdeling van de zetels voor volksservische vertegenwoordigers, de omvang en samenstelling van het electoraat van de diaspora, de legislatiesystemen en de administratieve afhandeling van de kiezersregistratie speelden in het voordeel van de HDZ. De partij sneed bovendien de kiesdistricten op maat van zijn electoraat.? Voor zondag is aan de kiesdistricten amper geraakt. ?De zupanja's van 1991 zijn gebleven, hooguit zijn er enkele grensdorpen van district verhuisd, en dan nog meestal op vraag van de inwoners van dat dorp,? zegt Boris Grigic. Dreigt dan weer manipulatie ? ?De verschuivingen zijn te gering om er politieke motieven achter te zoeken. Zelfs Oost-Slavonië valt onder dezelfde zupanja's van 1991.? Maar Rolett houdt vol : ?De internationale aanbevelingen aan Kroatië voor de organisatie van zijn verkiezingen is niet gevolgd en de zeldzame herstructureringen zijn onduidelijk voor de bevolking.? GEMOR IN OOST-SLAVONIEVan de naar schatting 210.000 inwoners van Oost-Slavonië zijn er 180.000 kiesgerechtigd, maar amper honderdduizend beschikt over de nodige papieren. Eind maart waren er 102.000 domovnica (domiciliëringsbewijzen) aangevraagd, waarvan er 88.000 goedkeuring meekregen. Vooral Kroaten laten zich in Oost-Slavonië als kiezer registreren (59 procent), slechts één op vijf geregistreerden is volksserviër. Het regende administratieve problemen op alle niveaus in de aanloop naar de verkiezingen. Voorzitter van de Kiescommissie Ivan Mrkonjic : ?De registratie van partijen verliep vreselijk traag. De deadlines van de overgangsadministrator, de Amerikaan Jacques Klein, werden zelfs overschreden.? Het politieke landschap in Oost-Slavonië vertoont sterke parallellen met het spectrum in de rest van Kroatië. De HDZ bijt er ook de spits af, de oppositie is er aangevuld met enkele kleinere Kroatische themapartijen en partijen van de volksservische minderheid die hooguit enkele zetels kunnen ambiëren. In de volkservische hoek hebben verschillende partijen zich echter onder één vlag verenigd. De gematigde dokter Vojislav Stanamirovic en Milorad Visnjic nemen het voorzitterschap waar van een koepelformatie, de Onafhankelijke Servische Democraten. Hun stem zal in het nationale kapittel vermoedelijk nooit fel doorklinken. Daarvoor stelt de indeling van de zupanja's de volksserviërs teveel voor een voldongen feit. Die indeling was het onderwerp van ellenlange discussies tussen Servische en Kroatische vertegenwoordigers in Oost-Slavonië. De volksserviërs zagen Oost-Slavonië als één groot kiesdistrict en drongen aan op een referendum om over de hertekening van de zupanja's te kunnen beslissen. Kroatië ketste die vraag af en hield zich aan het noordelijk en het zuidelijk district, dat al in 1991 in de regio bestond. Het noordelijk district strekt zich uit over het fel Kroatisch gekleurde Osijek, het zuidelijk omvat ook de Kroatenstad Vinkovci. Wat de winstkansen van de volksserviërs, tenzij dan heel plaatselijk, tot een verwaarloosbaar minimum herleidt, ondanks de troostprijs die Jacques Klein hen aanreikte door enkele dorpen samen te voegen in één electoraal gebied voor de locale verkiezingen. Maar de belangrijkste vijf posten in het Hogerhuis in Zagreb lijken onherroepelijk in het Kroatische kamp gemanipuleerd. Het versterkt alleen de antigevoelens bij de volksservische bevolking in de regio. De Servisch gekleurde plaatselijke media weigeren hun rol van informatieverstrekker te vervullen. Radio en TV Beli Manastir, bijvoorbeeld, vertikken het ondanks herhaaldelijk aandringen van Jacques Klein, om op het onderwerp verkiezingen in te gaan. Voor hun campagne konden de partijen in de regio overigens wel vrij gebruik maken van de radio en televisie van de VN-troepen, die elke kandidaat vijf gratis minuten uitzending vanuit Studio Osijek schonk. De halsstarrigheid van de media is een voorteken. Er dreigen voortdurend strubbelingen naar aanleiding van de verkiezingen. Leden van de HDZ werden voor en na hun persconferentie in het Dunavhotel in Vukovar met eieren en stenen bekogeld door Servische extremisten. Overgangsadministrator Klein hoopt dat de verkiezingen de reïntegratie van Oost-Slavonië in Kroatië stutten. ?Als de minderheden hun vertegenwoordigers kunnen kiezen, krijgen ze een stem in de natie. Verschillende lokale leiders beseffen dat ; anderen houden helaas krampachtig vast aan hun eigen agenda's.? Frank Demets President Tudjman is lijsttrekker van zijn partij en toch niet verkiesbaar. In beeld : De 74-jarige Franjo Tudjman bij zijn terugkeer uit de Verenigde Staten waar hij werd behandeld voor maagkanker.