'Mijn boek werpt meer vragen op dan antwoorden. Ik wil vooral verwarring zaaien', zegt Vincent Stuer (38). De voormalige woordvoerder van Karel De Gucht is nu speechschrijver van José Manuel Barroso, afscheidnemend voorzitter van de Europese Commissie. In zijn boek Kleinstaterij! maakt Stuer een historische analyse van het nationalisme en waartoe het kan leiden. Het zelfbeschikkingsrecht voor volkeren, legt de auteur uit, heeft na de Eerste Wereldoorlog aan kracht gewonnen dankzij het veertienpuntenplan van de Amerikaanse president Woodrow Wilson. 'Mooie principes, maar die zijn nooit werkelijkheid geworden. Om de eenvoudige reden dat ze niet toepasbaar bleken te zijn', aldus Stuer. 'Want wat is dat, de natie? De vraag stellen, is honderd antwoorden krijgen. Toen Wilson na de Conferentie van Versailles terug in Amerika was, moest hij toegeven dat hij de zaak onderschat had. Hij had nooit kunnen denken dat er zo veel nationaliteiten aan zijn deur zouden kloppen voor een eigen staat. Wel, vandaag lopen we datzelfde risico. Dat Schotland onafhankelijk zou worden, kunnen we misschien logisch vinden. Vlaanderen ook. Maar waar eindigt dat? En wat zullen de gevolgen zijn voor de Europese Unie? Zu...

'Mijn boek werpt meer vragen op dan antwoorden. Ik wil vooral verwarring zaaien', zegt Vincent Stuer (38). De voormalige woordvoerder van Karel De Gucht is nu speechschrijver van José Manuel Barroso, afscheidnemend voorzitter van de Europese Commissie. In zijn boek Kleinstaterij! maakt Stuer een historische analyse van het nationalisme en waartoe het kan leiden. Het zelfbeschikkingsrecht voor volkeren, legt de auteur uit, heeft na de Eerste Wereldoorlog aan kracht gewonnen dankzij het veertienpuntenplan van de Amerikaanse president Woodrow Wilson. 'Mooie principes, maar die zijn nooit werkelijkheid geworden. Om de eenvoudige reden dat ze niet toepasbaar bleken te zijn', aldus Stuer. 'Want wat is dat, de natie? De vraag stellen, is honderd antwoorden krijgen. Toen Wilson na de Conferentie van Versailles terug in Amerika was, moest hij toegeven dat hij de zaak onderschat had. Hij had nooit kunnen denken dat er zo veel nationaliteiten aan zijn deur zouden kloppen voor een eigen staat. Wel, vandaag lopen we datzelfde risico. Dat Schotland onafhankelijk zou worden, kunnen we misschien logisch vinden. Vlaanderen ook. Maar waar eindigt dat? En wat zullen de gevolgen zijn voor de Europese Unie? Zulke vragen komen te weinig aan bod.' VINCENT STUER: Nee, dat niet. Maar de natie wint de laatste jaren wel weer aan kracht. Het idee van een collectieve identiteit is aantrekkelijker geworden door de onzekerheid die ontstaan is door de globalisering, de ontkerkelijking, de moslimterreur, de migratiestromen. Mensen verlangen naar iets warms, en dat moet dan de natie zijn. Ik snap die behoefte ook. Je kunt dat zelfs als iets positiefs zien. Het probleem is dat nationalisten ervan uitgaan dat de natie, de collectieve identiteit dus, en de staat moeten samenvallen. Ze geven die natie een politieke lading, en dat is veel verregaander. Bart De Wever zegt herhaaldelijk dat Vlaanderen de grens is van onze democratie. De Nederlandse filosoof Thierry Baudet gelooft dat de natiestaat een voorwaarde is voor een democratie. Dat impliceert meteen dat andere samenwerkingsverbanden, zoals de Europese Unie, niet democratisch kunnen zijn. STUER: Nationalisten geloven dat een natie welomlijnd is en een staat moet vormen. Maar er is een fundamenteel verschil: een staat heeft per definitie grenzen, een natie niet. Identiteit is een complex gegeven dat je niet kunt transponeren naar een staat. Een natie en een staat vallen nooit helemaal samen, dus wat doe je dan met wie niet in die collectieve identiteit past? Het traditionele voorbeeld van een natiestaat zou Italië zijn. Maar als je de eenmaking van Italië uitpluist, blijkt dat helemaal het geval niet te zijn. De culturele verschillen tussen noord en zuid bleken heel groot. Amper twaalf procent van de mensen sprak Italiaans. Ook de grenzen van het land waren grotendeels toevallig tot stand gekomen. Wat is dan die natie? STUER: Wie dieper graaft naar de nationale identiteit, ziet dat die altijd geforceerd is. Dat is in Italië zo, in Schotland, in Vlaanderen. Nationalisten zoeken wortels die niet zomaar te vinden zijn. Het Italiaanse voorbeeld toont ook aan dat de belofte van een natie altijd onvervuld blijft. De verwachtingen voor de eenmaking waren zo hooggespannen bij de nationalisten. Die konden nooit ingelost worden. Een democratie blijft altijd een compromis waar niemand volmaakt gelukkig mee is. Als je de lat te hoog legt, zoals de nationalisten doen, zul je het ideaal nooit bereiken, en dat leidt tot frustratie. STUER: Inderdaad, alleen is de werkelijkheid complexer. Mensen moeten zich tot op zekere hoogte herkennen in een democratie, dat is juist. Maar democratie gaat in de eerste plaats over samenleven met mensen die anders zijn. STUER: Dat is een paradox, hè. Zowel theoretisch als praktisch. Nationalisten willen hun soevereiniteit niet delen in hun huidige staatsverband, maar ze zouden wel willen toetreden tot een Europa waar die soevereiniteit grotendeels ondergraven wordt. En de paradox wordt sterker nu Europa meer en meer bevoegdheden overneemt. Ten tweede zou een golf van interne uitbreidingen het machtsevenwicht in Europa verstoren. Een Europese Commissie met 35 of 40 leden is niet werkbaar. Hoe meer landen Europa zal tellen, hoe sterker de macht van het getal zal spelen. De grootste landen krijgen dan meer macht, de kleinste landen, ook de nieuwe natiestaten dus, moeten aan macht inboeten. Dat is democratisch, op Europees niveau bekeken, maar dat is niet wat de nationalisten willen. De terugkeer van de natie leidt dus per definitie tot de afkeer van Europa. Ook al bedoelen ze dat zo niet. Dat de N-VA uiteindelijk in een eurosceptische fractie terechtgekomen is in het Europees Parlement, is de logica zelve. Eigenlijk zou Bart De Wever op een vreemde manier, en ongewild, wel eens dichter bij Guy Verhofstadt kunnen uitkomen dan hij denkt. Hoe meer kleine natiestaten, hoe dichterbij de droom van een Europa als politiek geheel, los van de natiestaten. STUER: Er zijn minstens vijf lidstaten van de Europese Unie bang voor een domino-effect. Neem Kosovo. Er kan eigenlijk geen discussie zijn over het feit dat de Kosovaren recht hebben op een eigen staat. Toch zijn er vijf lidstaten die Kosovo weigeren te erkennen, om interne redenen. Dat is ook voor Schotland van belang. De Europese Raad en de Commissie hebben al duidelijk gemaakt dat zodra een grondgebied zich afscheurt van een bestaande lidstaat, dat grondgebied niet langer deel uitmaakt van de Unie. De Europese Unie is immers gebaseerd op een verdrag tussen staten, en zo'n verdrag moet unaniem worden goedgekeurd door alle lidstaten, dus ook door Spanje en Cyprus, om maar twee landen te noemen. STUER: Nee, ik heb geen apocalyptisch boek geschreven. Ik geloof dat democratische systemen een grote kracht bezitten om dat soort schokken op te vangen. Europa beschikt over een stevig democratisch systeem van checks and balances, hoewel soms anders wordt beweerd. DOOR PAUL COBBAERT'Identiteit is een complex gegeven dat je niet kunt transponeren naar een staat.'