Het staat wellicht iedereen vrij te denken dat Adolf Hitler aanvankelijk niet zinnens was Rusland aan te vallen, en dat hij dat in 1941 maar deed omdat de strategische en politieke blunders van Stalin hem ervan overtuigd hadden dat het een makkie zou zijn. Men verwijst dan graag naar het niet-aanvalspact tussen Hitler en Stalin van augustus 1939. Daarin verdeelden de twee toch stukken nog te veroveren Europa onder elkaar: Polen, de Baltische staten, Finland, Bessarabië. Neemt men echter de nodige afstand om de zaak ook politiek te bekijken, dan merkt men dat Hitler - wiens grootste vijanden van in het begin de communisten en de Komintern (de Communistische Internationale) waren, en in wiens ideologie de "rassenleer" naast het obsessionele antisemitisme, ook ideeën had over het "minderwaardige Slavische ras" -, in 1939 zijn handen vrij moest maken voor andere, dringender besognes. Tevens dat tegenstander Josef Stalin de door het pact gewonnen tijd niet meende te moeten benutten om zich militair voor te bereiden op de komende klap. Daaruit besluit men dat Hitler hem in de luren had gelegd.
...

Het staat wellicht iedereen vrij te denken dat Adolf Hitler aanvankelijk niet zinnens was Rusland aan te vallen, en dat hij dat in 1941 maar deed omdat de strategische en politieke blunders van Stalin hem ervan overtuigd hadden dat het een makkie zou zijn. Men verwijst dan graag naar het niet-aanvalspact tussen Hitler en Stalin van augustus 1939. Daarin verdeelden de twee toch stukken nog te veroveren Europa onder elkaar: Polen, de Baltische staten, Finland, Bessarabië. Neemt men echter de nodige afstand om de zaak ook politiek te bekijken, dan merkt men dat Hitler - wiens grootste vijanden van in het begin de communisten en de Komintern (de Communistische Internationale) waren, en in wiens ideologie de "rassenleer" naast het obsessionele antisemitisme, ook ideeën had over het "minderwaardige Slavische ras" -, in 1939 zijn handen vrij moest maken voor andere, dringender besognes. Tevens dat tegenstander Josef Stalin de door het pact gewonnen tijd niet meende te moeten benutten om zich militair voor te bereiden op de komende klap. Daaruit besluit men dat Hitler hem in de luren had gelegd. Natuurlijk, toen Operatie Barbarossa van start ging in het voorjaar van 1941, waren de Duitse legers op alle fronten aan het winnen, soms zonder slag of stoot, en het Derde Rijk bevond zich op het toppunt van zijn macht. Hitler, die perfect op de hoogte was van hoe het er in Rusland militair voorstond, moet gedacht hebben dat het niet meer stuk kon. Stalin was immers niet klaar voor de oorlog. In de grote zuiveringen van de jaren dertig had hij zijn bevolking ontredderd, zijn leger gedesorganiseerd en in 1937 zijn generale staf onthoofd. Grote inspanningen in de bewapeningsindustrie, met nieuwe industriële centra achter de Oeral, uitbreiding van het leger, invoering van algemene dienstplicht, allemaal in de latere jaren dertig, waren te laat op gang gekomen om de achterstand op Duitsland goed te maken. En moderne tanks en vliegtuigen waren in 1939 wel in het stadium van ontwikkeling, maar ze waren niet klaar, laat staan massaal geproduceerd. Al de rethoriek van Stalins propagandaapparaat vermocht daar niets. Daarbij komt een psychologisch politieke factor die ook momenteel nog moeilijk te omschrijven valt. Want Moskou was dan in zekere zin wel de bondgenoot van Frankrijk en Groot-Brittannië en zelfs de VS, laten we zeggen de westerse mogendheden. Zeker in de mate dat Duitsland steeds meer opnieuw hun aller vijand werd. Maar vandaar naar beweren dat de Sovjet-Unie in het Westen populair was, is een toch ruim te grote stap. Men hoeft de opruiingsactiviteiten van de Komintern in vakbonden en arbeiderspartijen maar op te halen, om zeker te kunnen stellen dat alvast de heersende bevolkingsgroepen daar hun sympathie voor vadertje Stalin wel op konden.TOEN KWAM DE GRUWELIJKE WINTERAnders gezegd, àls Hitlers troepen in 1941 de Sovjet-Unie konden inpakken zoals ze, bijvoorbeeld, Frankrijk ingepakt hadden, had Stalin dan van de westerse mogendheden daadwerkelijke hulp te verwachten, of was het eigenlijk Hitler die hun applaus zou krijgen? Moeilijk om zeggen wat Hitler - en wat Stalin - daarvan gedacht heeft. Hoe dan ook, op 22 juni 1941 vielen de Duitse divisies bij dageraad een totaal onvoorbereide Sovjet-Unie binnen, ontmoetten weinig tegenstand, gingen vooruit als een mes door de boter. Tweeduizend sovjetvliegtuigen werd vernield in twee dagen, wanordelijk terugtrekkende troepen werden achtervolgd en bestookt met vreselijke vuurkracht. Honderdduizenden sovjetsoldaten lieten het leven, en honderdduizenden werden krijgsgevangen genomen. Midden november stonden de Duitsers voor Leningrad en in de buitenwijken van Moskou, hadden ze Kiev en de hele Oekraïne, en het grootste deel van de Krim. Maar dat was in november. Wat wilden ze nog méér? Ze wilden de Kaukasus met de olievelden van Bakoe, en ze wilden het uiterst belangrijke knooppunt van spoor- en riviertransport op de Wolga dat nu Volgograd heet: Stalingrad. Het was een klassieke fout, een fout die Napoleon Bonaparte al zijn loopbaan had gekost. Russen die aangevallen worden, trekken zich vaak slordig en zonder veel organisatie terug, en trekken onwetend en onwillekeurig de aanvaller met zich mee de diepten van het vasteland in, ver van de Middellandse Zee, tot diens aanvoerlijnen uitgerekt beginnen te geraken en knappen, en dan komt koning winter met zijn gruwel, en dan beginnen de Russen pas. Dus, tegen einde 1941 was al duidelijk dat er van die snelle overwinning in Rusland niets in huis ging komen. De Duitse aanvoerlijnen waren te lang geworden, het begon te vriezen, de Russen begonnen weerstand te bieden. In december sloeg de sovjetstaf, met vers aangevoerde troepen uit Siberië (nog steeds legendarisch voor hun scherpschutters in de sneeuw), in een tegenoffensief op het Moskouse front de Duitsers tot tweehonderd kilometers achteruit. De Duitse troepen waren in de winter nog moeilijker te bevoorraden, de wegen waren nog onberijdbaarder, het spoor nog onberekenbaarder. De Russen waren hun aanvankelijke paniek te boven gekomen, waren begonnen hun leger opnieuw te organiseren, hun wapenindustrie op te zetten, hun plannen te maken voor een oorlog van lange duur. De Duitse wandaden in bezet gebied waren zo schrikwekkend dat het sovjetvolk oor kreeg voor Stalins propaganda van de "grote patriottische oorlog", en mee ging doen in een niets ontziende inspanning om het vaderland te redden en de Duitsers eruit te gooien. Het verhaal van de 1500 fabrieken, waarvan 1360 voor bewapening, die uit Europees Rusland verhuisden naar het oosten met machines en arbeiders en al. Tegen het einde van de oorlog zouden die relatief even productief zijn, in materieel en tanks en vliegtuigen, als de Amerikanen zelf. Het verhaal was niet gedaan: het moest nog beginnen. Maar in de eerste twaalf maanden Russische campagne hadden de Duitsers 1.250.000 man verloren. Dàt wisten de Vlamingen natuurlijk niet, die daar zo nodig naartoe moesten.DE FATALE FOUT BIJ STALINGRADDe slag om Stalingrad zelf en zijn haast symbolische betekenis is onbegrijpelijk zonder deze voorgeschiedenis. Het was begonnen met een misrekening, en men weigerde dat toe te geven, laat staan te corrigeren. Na de winter begonnen de Duitsers weer te winnen. Ze wonnen de Krim en Sebastopol; ze trachtten door te stoten naar Stalingrad en Voronezh; ze bezetten het Donetz-bekken in het zuiden en Rostov aan de Don, en de olievelden van Maykop, en trokken op naar Bakoe. Maar nu waren de Duitse troepen eigenlijk al erg verspreid en uit elkaar getrokken. Naar Stalingrad dan trok het Zesde Leger oostwaarts, onder generaal Friedrich Paulus. Het Vierde Panzerleger, dat eerst in het zuiden generaal Kleist was gaan helpen bij de inname van Rostov, ging twee weken later ook naar Stalingrad, noordoost. Einde augustus moesten de twee elkaar ontmoeten. De stad, Stalingrad, lag met haar buitenwijken naar de oprukkende legers, en met haar rug tegen de Wolga. Achter de Wolga stond Russische artillerie. Het Rode leger, dat bevel had gekregen van Stalin niet meer te wijken, gaf slechts zeer traag terrein prijs, en de Duitse troepen betaalden daarvoor een hoge prijs. Naarmate de Duitse troepen dichter bij hun doel kwamen, werd de Russische weerstand die ze ondervonden, geconcentreerder. En tegelijk werden hun eigen flanken langer, en dus ook kwetsbaarder: meer dan zeshonderd kilometer lang aan beide kanten. De Duitse generaals wisten wel hoe gevaarlijk dit was, maar ze konden Hitler daar niet van overtuigen. De Russische generaals daarentegen - Georgy Zhoekov, A.M Vasilevsky, Nikolay Voronov - zaten hier precies op te wachten. Wachten: tot de tijd rijp was, de posities gunstig, de Duitsers ontmoedigd en moe, hun aanvoerlijnen overbelast, en de winter weer daar. Wat ze deden, was van twee kanten een tangbeweging lanceren, de 19de november, met beginnende vorst die de grond hard maakte maar met nog geen last van sneeuw. Die beweging nam de twee Duitse legers - 250.000 man sterk - vlak tegenover Stalingrad in een omsingeling door die al te lange flanken te doorbreken bij Kalach-op-de-Don, en de normale aanvoerroute van generaal Paulus af te snijden. Het is natuurlijk een epische strijd geworden, die over de oorlog beslist heeft. De Russen hadden bevel van Stalin zelf niet te wijken; de Duitsers verbod van Hitler zich terug te trekken. De enige manier om eruit te raken was door het gevecht te winnen. In de soldatenmythologie van de Tweede Wereldoorlog - die wij, veelbetekenend, in hoofdzaak langs de Duitse kant kennen - was Stalingrad de absolute hel van het Oostfront. De stad werd verscheidene keren bijna onder de voet gelopen door de Duitse aanvallers, waarbij de Russen nog slechts een laatste restpositie overhielden om zich aan vast te klampen - en dan terugkwamen. Gebouwen wisselden soms vier, vijf keer per dag van kamp, en op het einde van het verhaal bestonden er geen gebouwen meer, alleen nog een vlakte van geblakerde, brandende puinhopen waarin al wat leefde doodvroor.TE WEINIG VLIEGTUIGEN EN TE LAATIn die vlakte maakte de positie van het Zesde Leger van generaal Paulus de legende. Met zijn 22 divisies, meer dan 200.000 man sterk, zat dat hopeloos in de val, afgesneden van zijn bevoorrading en van mogelijke hulp. Redelijkerwijs - en ook strategischerwijs - had Paulus maar twee opties. Alles op alles zetten om zich uit de omsingeling weg te vechten - weg van Stalingrad -, ofwel zich overgeven. Maar Hitler wou van het eerste niet horen. Hitler was in deze fase al steeds meer een eigen oorlog op papier aan het voeren, die soms volledig los stond van de echte situatie op het terrein. En het tweede kwam uiteraard niet ter sprake, tot het bijna onherroepelijk te laat was. Intussen besloten de Duitsers het gevangen leger te bevoorraden vanuit de lucht, in afwachting van nieuwe wapens, of een of andere onverwachte ontwikkeling. Luftwaffe-chef Hermann Goering beweerde dat hij zevenhonderd ton vracht per dag kon afleveren bij het Zesde Leger, en werd verzocht dat dan ook te doen. Toen bleek dat hij daar niet eens de vliegtuigen voor had - hele eskaders waren van het Russische toneel naar Afrika afgeleid waar de geallieerden geland waren in Marokko en Algerije -, werd het streefcijfer omlaaggeschroefd naar driehonderd ton per dag. Maar zelfs dat bleek absurd. Het Zesde Leger zat op een gestaag krimpend terrein, en daar was geen geschikt landingsterrein, zelfs maar in de buurt. Midden november werd het daarbij zeer koud, en dikke mistbanken trokken over het terrein, zodat vliegen zeer gevaarlijk en soms onmogelijk was, terwijl het onderhoud van de vliegtuigen op de grond een diepvriesonderneming werd. De eerste vliegtuigen vlogen op 25 november. Die dag, en de dag erna, slaagden ze erin 65 ton af te leveren. De derde dag, niets. Tot het einde van het beleg bleven enkele Focke-Wulf F.W. 200 Condor vliegtuigen elke dag wel een paar ton afwerpen, maar dat was verwaarloosbaar in vergelijking met wat werkelijk nodig was. Het absolute totaal van de door de Luftwaffe aangevoerde vracht bedroeg 3.295 ton. Daarbij verloor de luchtmacht 488 vliegtuigen, en duizend man. De uiteindelijke capitulatie van het Zesde Leger kwam de tweede februari 1943, na vijf maanden strijd. Dat was nadat Hitler nog net op tijd had ingezien dat hij zijn troepen uit de Kaukasus moest weghalen als hij, door de omsingeling bij Stalingrad, niet nog veel méér wilde verliezen dan al het geval was. Zo kreeg generaal Kleist bevel zijn troepen terug te trekken. Hij was halverwege de Don bij Rostov toen Paulus zich uiteindelijk overgaf. Had Paulus drie weken eerder gecapituleerd, zegden analisten achteraf, dan had Kleist de bescherming van zijn wanhopige weerstand niet gehad, en had onmogelijk kunnen ontsnappen. 91.000 overlevenden werden gevangen genomen door de sovjets, onder wie een veldmaarschalk en 24 generaals. Rond de 70.000 Duitsers waren gestorven tijdens de slag: gesneuveld, verhongerd, bevroren.HET GROTE KEERPUNT VAN DE OORLOGDe overwinning bij Stalingrad was op verschillende manieren een keerpunt in de oorlog. Eerst en vooral werd daar de mythe van de Duitse onoverwinnelijkheid gebroken. En wel aan twee kanten: bij de Russen die hadden bewezen dat het kon, en bij de Duitsers zelf die het ondervonden hadden en het op hun moreel lieten werken. Tegelijk betekende het mislukken van de Russische campagne een enorme klap voor de Duitse strijdkrachten, en vormde dat bovendien maar het begin van een tegencampagne van het Rode Leger. Aangemoedigd door Stalingrad en opgezweept door de berichten van wat de Duitsers in bezet gebied uitgevreten hadden, zou dat, eens op gang gekomen, als een pletwals doorgaan tot in Berlijn. Daarmee waren de sovjets, die tot dan toe zowat als het zwakke broertje in de alliantie hadden gegolden, een soort van enorme uitgestrekte reserve slachtoffers, ook ineens een drijvende kracht in de Europese oorlog geworden. Als iemand die gedachte zo laat nog gekoesterd had, was nu ook wel aangetoond dat Hitler de Sovjet-Unie niet voor het Westen zou heroveren. Stalin, die in de maanden tevoren had moeten zeuren en aandringen in Londen en in Washington dat de geallieerden een tweede front zouden openen in Europa om toch een deel van de Duitse slagkracht van het Rode Leger af te wentelen, moest nu ineens veel serieuzer genomen worden. Als bondgenoot, maar ook als partner. Het zou nog even duren voor hij weer als dreiging zou gelden. Maar niet lang meer. Nu het Rode Leger er aankwam, ging zich al snel de wedloop ontwikkelen om zo veel mogelijk Europa te bevrijden vóór de sovjets. De landing in Normandië op 6 juni 1944 zette de herovering van Frankrijk in, maar de westerse troepen moesten zich nog behoorlijk reppen om niet helemaal te laat in Berlijn aan te komen. Daar was reden te over voor. Wat later werd vastgelegd in de conferenties van Teheran en Yalta en Potsdam, was ten slotte niet veel anders dan wat de verschillende legers in Europa hadden weten te fixeren: de tweedeling in Oost- en West-Europa, in invloedssferen, een geschiedenis die binnen de kortste keren tot een nieuwe oorlog zou leiden, de Koude Oorlog deze keer. Een van de erfenissen van de Koude Oorlog is het propagandistisch gebruik van de slag om Stalingrad geweest, de slag die uiteindelijk de uitkomst van de wereldoorlog heeft bepaald maar niet écht de erkenning daarvoor kreeg. De Grote Patriottische Oorlog is ten slotte nog een van de zeldzame punten waarover in de voormalige Sovjet-Unie een schijn van samenhorigheid kan bestaan: Siberiërs en Tsjetsjenen hebben daar samen met Moskovieten en Oekraïeners de onoverwinnelijke Duitsers in de pan gehakt. Dat wapenfeit, samen met de miljoenen doden die het gekost heeft en de gruwelijke ontberingen van het toch al niet verwende sovjetvolk, heeft nog decennia lang de Moskovitische propagandamachine gevoed: uiteindelijk waren zij het toch die de oorlog gewonnen hadden? De jaarlijkse herdenkingsplechtigheden bij monumenten voor de gesneuvelden tot in de verste uithoeken van Siberië verhalen nog van dit epos. Dat het uiteindelijk door Stalin geconfisqueerd werd, en door de westerse machten, die liever zelf de oorlog gewonnen hadden, minder belangrijk verklaard werd dan de eigen invasies van Italië en Frankrijk, kan aan het ijselijke, doorslaggevende gewicht van Stalingrad eigenlijk niets afdoen. Tegenwoordig heet de stad Volgograd.Sus van Elzen