Teheran is zo groot. Met ongeveer 12 miljoen inwoners - maar wie heeft die echt geteld? - zo onmetelijk. Miljoenen mensen komen er elke dag van buiten de stad naar hun werk. Twintig jaar geleden waren er ongeveer 35 miljoen Iraniërs, nu 65, waarschijnlijk zelfs 70 miljoen. Dat wil zeggen dat 40 miljoen Iraniërs minder dan dertig jaar oud zijn. Miljoenen haast identieke auto's verrijden in Teheran de haast gratis brandstof en doen, als het weer wat meezit, de stad stikken in de smog. Eigenlijk rijden ze niet, ze staan met draaiende motor stil in onontwarbare files.
...

Teheran is zo groot. Met ongeveer 12 miljoen inwoners - maar wie heeft die echt geteld? - zo onmetelijk. Miljoenen mensen komen er elke dag van buiten de stad naar hun werk. Twintig jaar geleden waren er ongeveer 35 miljoen Iraniërs, nu 65, waarschijnlijk zelfs 70 miljoen. Dat wil zeggen dat 40 miljoen Iraniërs minder dan dertig jaar oud zijn. Miljoenen haast identieke auto's verrijden in Teheran de haast gratis brandstof en doen, als het weer wat meezit, de stad stikken in de smog. Eigenlijk rijden ze niet, ze staan met draaiende motor stil in onontwarbare files.Maar niet op vrijdagochtend om zes uur. Dan zijn de lanen bijna leeg. Er zijn alleen, meestal jonge, Teheraners op straat die naar het noorden gaan: in Darband de berg op. Wie hoog genoeg klimt, stijgt boven de smog uit en kan de stad als zilver in de zon zien liggen tot aan de arme buitenwijken in het zuiden. Teheraners wandelen graag, en Darband is een favoriete bestemming. Maar dat geldt niet voor mensen als Ali - laten we hem zo maar noemen. Een kilometer of wat voorbij het grote Asadi-hotel aan de voet van de berg laat die zijn taxi staan en loopt bedachtzaam naar het dorpje dat even verderop ligt. Waar de weg een bocht maakt, wordt tussen twee anonieme gebouwen de lage, langgerekte, gele structuur van de Evin-gevangenis zichtbaar. Het gebouw bestaat uit een oude en een nieuwe vleugel. In de nadagen van de sjah en tijdens de revolutie zaten er haast uitsluitend politieke gevangenen, en werd er volop gemarteld. Tijdens de hoogdagen van de terreur werden er dagelijks mensen terechtgesteld. Hoeveel precies, dat weet niemand. Aanvankelijk werd de zaak door gewone cipiers bestierd, later werden die vervangen door vrijwilligers van de pasdaran-milities. Onder het bewind van de cipiers was het beter. Politieke gevangenen werden toen samen opgesloten, gaven elkaar hun kennis en overtuiging door, en ontwikkelden strategieën die nooit toegepast zouden worden. Voor wie toch weer uit de gevangenis raakte, was het een soort ruwe universiteit geweest. 'Dit huis konden we vanuit de cel zien', zegt Ali. Acht jaar heeft hij in Evin gezeten. Af en toe wordt hij er nog steeds naartoe gezogen. Dan staart hij vanop de weg naar de gevangenis, de gevangenis staart terug, en Ali wordt weer bang. 'Vergeet niet', zegt hij, 'Je komt in Iran heel gemakkelijk in de gevangenis terecht, maar het kan héél moeilijk zijn om er weer uit te geraken.'VERDAMPTE EUFORIEEens je op 'de nachtzijde' van het zonnige Teheran bent gestoten, kom je die plotseling overal tegen. Zo is er het verhaal van Samira die ooit werd verklikt en door de militie opgepakt toen ze - per ongeluk - alleen met een jongen in huis was. De rechter geloofde wel dat er niets onislamitisch gebeurd was. Maar het feit dat een jongen en meisje alleen samen zijn geweest, is nu eenmaal tegen de wet, daar kon hij niet onderuit. Ze kregen elk zeventien zweepslagen. 'Na drie slagen ben je gevoelloos', zegt ze. 'Maar wat je blijft zien, is de persoon die je martelt, die daar plezier in heeft.' Sindsdien is Samira bang als ze met haar vriend alleen in huis is. 's Nachts als de politie slaapt, rijden groepjes jonge mannen op motorfietsen door het schaars geworden verkeer in Teheran. Ze zijn meester over de stad, de wachters van de revolutie. Ze jagen op hoeren en delinquenten. Zij hebben meer macht dan de politie die - dat weet iedereen - omkoopbaar is. De politieke mislukking van het voorbije jaar heeft een domper gezet op het optimisme van de Iraanse bevolking. Het met zoveel brio verkozen reformistische parlement bleek uiteindelijk immers helemaal niets te zeggen te hebben. En het politiek gebruikte gerecht heeft ontzettend veel journalisten, schrijvers, reformisten en would be-nationalistische opposanten opgesloten. De nieuwsgierigheid en het ongeduld zijn er nog, maar de euforie is verdampt. Er zijn wéér mensen vermoord. Wéér zijn studenten op straat gekomen om hun president, Mohammed Khatami, te steunen en hun actie is op de brutaalste manier uit elkaar geslagen. Toen er een proces van kwam, waren het de studenten die terechtstonden, zonder dat Khatami een vinger uitstak. Zoals hij ook stil bleef toen zijn vrienden en naaste medewerkers onder zijn ogen werden weggeplukt, en zijn rechterhand, Said Hajjarian, werd neergeschoten. Ook tijdens de laatste dagen in de aanloop naar de presidentsverkiezingen die Khatami niet kon verliezen, was de sfeer beneden het vriespunt. De meeste mensen dachten de conservatieve strategie wel begrepen te hebben: Khatami laten herverkiezen, maar met veel minder stemmen en zo verzwakt dat hij zijn hervormingen wel kon vergeten. Veel studenten wilden niet eens gaan stemmen om dat regime nog eens vier jaar uitstel van executie te geven. In die laatste dagen wachtte iedereen op geweld, provocaties, een aanslag. Die dreiging is voor Iraniërs - buitenlanders merken er niet veel van - constant onder de oppervlakte voelbaar. En nu wordt er plots ook gepraat over het enorme drugsprobleem in Iran, over aids en HIV-besmettingen. Heroïnehoertjes in de schaduw van de soekjes, het centrale Laleh-park als dealersparadijs. Iran, altijd een opiumland geweest, wordt sinds kort inderdaad door heroïne overspoeld door de trafiek uit Afghanistan. Aan de lange grens, vooral in het zuidoosten in Baloetsjistan, worden vuurgevechten geleverd tussen de Iraanse douaniers en de smokkelaars. En waar drugs voorbijkomen op weg naar Europa, vind je verslaafden. In Iran is heroïne vandaag bovendien goedkoper dan opium. Volgens IRNA, het Iraanse persagentschap, kost een dosis in Teheran zoveel als een fles melk. Het resultaat is, in officiële cijfers, zes miljoen gebruikers, bijna tien procent van de bevolking. Dat maakt het land tot koploper op het vlak van drugsgebruik.BANKROET REGIMENiet dat de wetgeving laks is. Wie met meer dan dertig gram heroïne gepakt wordt, riskeert de doodstraf. Het echte probleem is dat het regime van de mollahs failliet is. Niet alleen figuurlijk. De economie ligt op apegapen en er is veel werkloosheid. Jonge mensen kunnen niet trouwen, want ze hebben geen werk en geen geld voor de bruidsschat of voor een flat. Vier jaar geleden, toen Khatami aantrad, was de bevolking al ronduit arm en waren alle economische plannen mislukt. Ook die van de vorige president, Hashemi Rafsandjani, die de 'ware markteconomie' wou invoeren. Sindsdien is de levensstandaard alleen maar gezakt. De zo machtige, eens zo rijke bonyads, de vrome stichtingen die de onteigende economie van de sjah beheren, zijn na twintig jaar mismeesteren bijna op de fles. Zelfs de oude steunpilaar van het conservatieve Khomeinisme, de bazar, begint zich tegen het regime te keren. 'De echte bazari's zitten hier niet meer', spot een handelaar. 'Die hebben een kantoor in Londen en een appartement in het noorden van de stad.' Doctor Mahmoed Abdollazadeh bevestigt dat de economie er vandaag waarschijnlijk veel beter aan toe geweest zou zijn als de conservatieve kandidaat Nateq Nouri vier jaar geleden president geworden was in plaats van Mohammed Khatami met zijn hervormingsplannen. Ook de 'normalisering' van de relaties met Europa en vooral met de Verenigde Staten zou al véél verder gevorderd of zelfs afgehandeld zijn. Iedereen weet dat die normalisering broodnodig is. Maar de conservatieve clerus laat het land nog liever hongerlijden, dan de reformisten het succes van de toenadering tot het Westen te gunnen. Een van de problemen met de conservatieve klerikalen rond geestelijk leider Ali Khamenei, die de échte macht in handen hebben, is dat ze niet in economie geloven en er ook niet in geïnteresseerd zijn. Vandaar dat velen het land willen ontvluchten. Zo is er de jonge Faezi, een diepgelovige moslim die voor landbouwingenieur studeert. Ze gaat niet naar de moskee, wel leest ze elke avond op haar kamer in de koran. Ze wacht het geschikte moment af om via Oostenrijk naar Australië te gaan. Haar broer, een industrieel ingenieur, wil naar de Verenigde Staten zoals iedereen. Haar zuster is net getrouwd met een Iraniër die in Londen woont. Alleen haar ouders, twee vermoeide leerkrachten, willen blijven. Het huis van de Islamitische Republiek Iran is aan het instorten, het systeem heeft zichzelf geblokkeerd. De jeugd wil weg, naar Europa en naar de Verenigde Staten. Als dat niet lukt, vluchten ze naar de heroïne. En als het moet zelfs in de prostitutie.GEEN PROSTITUTIEUitgerekend in de heilige stad Mashad, waar het schrijn van Imam Reza jaarlijks miljoenen pelgrims lokt, is het verschrikkelijke schandaal van de 'spinmoorden' losgebarsten. Twaalf vermoorde prostituees, elk met een soortgelijk strafblad, allemaal op dezelfde manier vermoord: gewurgd met hun hoofddoek en in hun tsjador gewikkeld aan de kant van de weg gedumpt. En dat in een hypocriet land waar drugsverslaafden en prostituees officieel niet bestaan. Duidelijk een seriemoordenaar. Maar wie? En waarom? Al snel werd geopperd dat het iemand moest zijn die toegang tot het strafregister had. Misschien iemand bij het gerecht, of bij de politie zelf... Misschien een fanaticus die een campagne tegen prostitutie is begonnen. In de arme wijken van Mashad, en daar ontbreekt het niet aan, houden de Afghaanse vluchtelingen zich gedeisd: ze zijn met meer dan twee miljoen in Iran en ze beginnen zo'n beetje van alles de schuld te krijgen. Nochtans waren de vermoorde vrouwen allemaal echte Iraansen, en ook met drugs proberen Afghanen aan de Iraanse kant van de grens niets te maken te hebben. Maar het bangst van al zijn de prostituees zelf. Velen vinden immers dat de moordenaar goed werk doet. Positief, en anders dan vroeger, is het feit dat kranten als het plaatselijke dagblad Khorasan de zaak hebben opgenomen en zijn gaan graven. Daarbij strooiden ze wilde beschuldigingen rond over doofpotten en wat al niet. Daardoor moest Teheran zich wel met de moorden gaan bemoeien. Ook al zegt een andere krant, Qods, dat er in Mashad geen prostitutie bestaat. Zo is Iran vorige maand naar de presidentsverkiezingen gegaan, en ongetwijfeld daarom hebben ze weer gestemd voor Mohammed Khatami, van wie ze niets meer verwachten. Omdat ze geen andere keuze hadden en omdat nog massaler dan de eerste keer voor de hervormer stemmen de enige manier was om luid en duidelijk 'nee' te zeggen tegen een regime dat koppig hun land en hun toekomst verkwist.Sus van Elzen