De romancyclus die Ben Okri in 1990 begon met de roman De hongerende weg wordt weleens beschouwd als een poging om de Afrikaanse geschiedenis te herschrijven vanuit een Afrikaans standpunt. Onlangs verscheen Onmetelijke rijkdom, het derde deel waarin opnieuw het "geestkind" Azaro de hoofdrol vervult. Geestkinderen hebben vrij toegang tot de wereld van de doden en niet geborenen en leven slechts gedeeltelijk in onze werkelijkheid. Door het verhaal vanuit het perspectief van zo'n kind te laten vertellen, wordt de lezer ingewijd in een werkelijkheid die sterk afwijkt van het dagelijkse leven.
...

De romancyclus die Ben Okri in 1990 begon met de roman De hongerende weg wordt weleens beschouwd als een poging om de Afrikaanse geschiedenis te herschrijven vanuit een Afrikaans standpunt. Onlangs verscheen Onmetelijke rijkdom, het derde deel waarin opnieuw het "geestkind" Azaro de hoofdrol vervult. Geestkinderen hebben vrij toegang tot de wereld van de doden en niet geborenen en leven slechts gedeeltelijk in onze werkelijkheid. Door het verhaal vanuit het perspectief van zo'n kind te laten vertellen, wordt de lezer ingewijd in een werkelijkheid die sterk afwijkt van het dagelijkse leven. Okri's roman speelt zich af aan de vooravond van de onafhankelijkheid van Nigeria. De Britse bewindvoerder en de beide nieuwe politieke partijen - die van de Armen en die van de Rijken -, beloven de burgers vrijheid en voorspoed. Azaro en de doden doorzien echter de opzet van de oude en nieuwe corrupte politici. Ze hebben niets goeds voor met het land. Ze zijn tevreden als ze de oude koloniale verhoudingen in een nieuw jasje kunnen stoppen om zo ongemerkt de oude samenleving te bestendigen. De machtsstrijd die ontbrandt, speelt zich niet zozeer af tussen opstandelingen en ordehandhavers, maar wel tussen mannen en vrouwen met magische krachten die hun vermogens in dienst stellen van een van beide partijen. De doden zien toe vanaf de zijlijn. Het zijn zowel de onderdanen van de vele konink- en keizerrijken die het zwarte continent heeft gekend in het tijdperk dat er van de kolonisatie door de blanken nog geen sprake was als de slachtoffers van de eeuwenlange uitbuiting en onderdrukking door de Europeanen. Zij zullen uiteindelijk de strijd in het voordeel van de Afrikanen beslechten. Maar aan het eind van de roman is dat doel nog niet bereikt, zoals ook in onze werkelijkheid de emancipatie van Afrika nog steeds een ver verwijderd ideaal lijkt. Toch is Ben Okri niet rancuneus of pessimistisch. Het nieuwe Afrika zal misschien eerst in de hoofden van Afrikanen én Europeanen moeten ontstaan voor het ook echt politiek en economisch vorm kan krijgen. Decennialang hebben blanken de geschiedenis en daarmee de identiteit van Afrika verkleind tot de koloniale periode. Maar Afrika kende al hoogstaande culturen eer de Portugezen er voet aan wal zetten. Een roman als Onmetelijke rijkdom kan volgens Okri een bijdrage leveren om zich daarvan bewust te worden. Wie Ben Okri's roman gelezen heeft, ziet de machtsstrijd tussen de voormalige Nigeriaanse dictator Abacha en zijn democratisch gekozen tegenstrever plots met andere ogen. Beiden stierven kort na elkaar aan een hartaanval. Westerlingen zouden dit feit als toeval afdoen, maar Afrikanen zien hierin de hand van magische krachten. Volgens Okri kan de bijna gelijktijdige dood van deze twee machtige leiders tevens op een symbolische manier worden geïnterpreteerd.Ben Okri: Wij weten niet altijd wat er zich achter de schermen van de macht afspeelt en hoe macht precies werkt - en met "wij" bedoel ik zowel de burgers als de politici zelf. De voormalige Britse premier John Major heeft in zijn recent verschenen autobiografie beweerd dat het hem meer dan eens overkomen is dat er geen gevolg werd gegeven aan wat hij had besloten. Onmetelijke rijkdom gaat over macht, vooral over de verborgen en onbegrepen kanten ervan. Ik heb het verhaal in wezen geconcipieerd in de vorm van twee monologen. Aan de ene kant staat de Britse bewindvoerder die alle schriftelijke bewijzen van koloniaal machtsmisbruik tracht te vernietigen en de burgers van de nieuwe, onafhankelijke staat zijn beeld van de Afrikaanse geschiedenis en de toekomst van Afrika tracht op te dringen. Anderzijds is er de monoloog van de oude vrouw in het woud die met behulp van vergeten talen en beelden het oude, werkelijke Afrika tracht te doen herleven. Zij gaat subtieler te werk dan de Britse bewindvoerder. Haar verhalen zijn krachtiger en dringen via dromen het onderbewustzijn van de mensen binnen, op een bepaald moment ook dat van de bewindvoerder. De geschiedenis die de bewindvoerder schrijft, is als het ware in slechts één boek onder te brengen, die van de oude vrouw past nauwelijks in een volledige bibliotheek.Zij vertelt haar verhalen in een vergeten taal. Is dat geen bewijs van haar zwakheid en van de nog altijd voortdurende macht van de vroegere kolonisatoren? Zelfs u herschrijft de Afrikaanse geschiedenis in het Engels.Okri: Dat is nu eenmaal mijn moedertaal. Die taal is mij toebedeeld, zoals de speelkaarten in de handen van een gokker door de croupier van het casino. Ik had natuurlijk eerst Swahili of een andere belangrijke Afrikaanse taal kunnen leren en dan pas gaan schrijven, maar dan zou ik nu nog geen letter op papier hebben gezet en misschien wel oud of dood zijn vóór ik ooit tot schrijven zou gekomen zijn. Bovendien zijn deze talen niet geschikt voor het soort boeken dat ik schrijf. De woorden verwijzen te veel naar zichzelf. Veel ironie en andere dubbelzinnigheid zouden verloren zijn gegaan. Tenslotte schrijf ik niet uitsluitend voor Afrikanen, maar voor iedereen die geïnteresseerd is in dit thema. Ik zou mijn publiek dus ook nodeloos hebben beperkt. Om diezelfde reden heb ik de verhalen van mijn romancyclus niet expliciet gesitueerd in Nigeria, het land waar ik in 1959 geboren ben. Ik heb wel enkele aanwijzingen gegeven waaruit de goede verstaander kan concluderen dat het om Nigeria gaat. Zo zeggen enkele geesten op een bepaald moment tegen Azaro dat ze naar een feest van de Britse premier Maurice Harold Macmillan gaan, verkleed als zijn beste vrienden. In principe doet het land er echter niet toe. Het verhaal zou overal in Afrika kunnen spelen, want nagenoeg het gehele continent was aan het eind van de vijftiger jaren gekoloniseerd en stond op het punt een semi-onafhankelijke status te verkrijgen.In de woorden van de Antilliaanse filosoof Franz Fanon, zijn de Afrikanen zichzelf "door de ogen van hun onderdrukkers" gaan zien. De verkiezingsbijeenkomsten van de twee politieke partijen die u beschrijft, suggereren dat u ook van een heropleving van de democratie in Afrika weinig soelaas verwacht. Klopt dat?Okri: De Europeanen hebben veel Afrikanen het idee gegeven dat hun beschaving en geschiedenis pas begonnen zijn met de ontdekking en verovering van het continent door de blanke mogendheden, alsof er nooit stadstaten en keizerrijken hebben bestaan die zich konden meten met die van het antieke en middeleeuwse Europa. Daardoor hebben de Europeanen Afrika veel kleiner en in zekere zin onbeduidender gemaakt dan het in werkelijkheid is, terwijl het in wezen de bakermat is van een deel van de westerse beschaving. De eerste mensen kwamen uit Afrika, Egypte ligt in Afrika, de oudste vormen van het christendom zijn in Afrika behouden gebleven. De postkoloniale Afrikaanse leiders, of ze nu democratisch gekozen of zelfbenoemd zijn, hebben zich altijd gespiegeld aan hun voormalige westerse meesters. Ik toon dat in mijn roman aan door Azaro een bezoek te laten brengen aan hun droomwereld en hem daarin slechts persoonlijke wensen naar macht en rijkdom en het verlangen naar onschendbaarheid voor de gerechtvaardigde woede van het volk te laten ontwaren. Ze hebben van de nieuwe Afrikaanse staten Europese en Amerikaanse satellieten gemaakt. Zelfs de marxistische bevrijdingsbewegingen hebben hun landen geen onafhankelijkheid gebracht en ze slechts uitgeleverd aan communistische machthebbers in Moskou die er weliswaar een andere theorie dan het Westen op na hielden, maar dezelfde methoden toepasten.Toch wordt een van de verkiezingsbijeenkomsten grondig verstoord door een lachende menigte. Is er hoop of is de chaos die vervolgens ontstaat slechts de voorbode van nog meer rampspoed?Okri: Beide. De lachende menigte bestaat niet uit mensen, maar uit doden. De slachtoffers van de koloniale geschiedenis kunnen slechts met hoongelach reageren op de beloften van de politici. De rellen en chaos die het resultaat zijn van hun actie hebben tot gevolg dat de partijleiders geen greep meer hebben op de mensen. Gedwee stemvee verandert plotseling in een opstandige, niet langer met woorden te bespelen massa. De anarchie die we de jongste jaren hier en daar in Afrika hebben zien ontstaan heeft één positief aspect: ze kan bevrijdend werken en het startpunt vormen voor de opbouw van een nieuwe, werkelijk vrije samenleving. Dat bevrijdende moment duurt echter maar kort. Helaas is de anarchie totnogtoe altijd ontaard in een gewelddadige chaos van stammentwisten, zoals we dat in landen als Liberia en Congo hebben gezien. De chaos waarin delen van Afrika momenteel verzinken is op den duur even funest voor het Westen als voor het continent zelf. Wat zou het Westen kunnen doen om dit proces in positieve zin om te buigen, buiten natuurlijk eerlijker prijzen betalen voor grondstoffen en producten?Okri: Het Westen zou vooral open kaart moeten spelen met de Afrikanen en eindelijk de waarheid moeten onthullen over de enorme schade die het hen de afgelopen eeuwen heeft toegebracht met de slavenhandel, de veroveringsoorlogen en de uitbuiting van de natuurlijke hulpbronnen. Het zou daarvoor ook eindelijk zijn verontschuldigingen moeten aanbieden. Ik weet wel dat de Afrikanen daardoor geen hap méér te eten zullen hebben, maar het is belangrijk voor hun zelfrespect, omdat het hen helpt zichzelf anders te zien dan als gekoloniseerden en tweederangswereldburgers. Zijn excuses alleen voldoende? Volstaat het als Europese regeringsleiders het voorbeeld van hun Amerikaanse collega Clinton volgen die zich officieel verontschuldigd heeft voor het leed dat de slavernij de zwarte VS-burgers heeft berokkend?Okri: Nee, natuurlijk niet. Dat zou net zo zijn als wanneer ik ongenood bij u op bezoek kom, een dure Griekse vaas waaraan u zeer gehecht bent in gruzelementen gooi en vervolgens meen dat de kwestie is afgedaan nadat ik mijn excuses heb aangeboden. Die vaas moet gelijmd of vergoed worden. Of dat wel mogelijk is in het geval van de Amerikaanse slaven of van Afrika weet ik niet. Vergelijk het met een hardloopwedstrijd. De blanke loper heeft al kilometers kunnen afleggen en de zwarte slechts een paar honderd meter omdat hij tientallen kilo's aan gewichten heeft moeten meeslepen die door de blanke aan zijn benen bevestigd zijn. We kunnen de race niet stoppen of opnieuw laten beginnen, maar de blanke loper kan de zwarte bevrijden van zijn gewichten en hem zo in ieder geval de kans geven zijn achterstand voor een deel in te lopen. Ik ben bepaald geen voorstander van segregatie. Het voorbeeld van de Black Muslims in de Verenigde Staten bewijst hoe onzinnig dit idee is. Ze beschouwen zichzelf als "ware Afrikanen", maar ze hangen een geloof aan dat van oorsprong Aziatisch is en maken volop gebruik van Europese en Amerikaanse producten, van auto's en elektriciteit tot aspirine. Omgekeerd vind ik ook de huidige Europese variant van segregatie gevaarlijk. Er wordt hard gebouwd aan het zogeheten Fort Europa, maar een fort houdt niet alleen vreemdelingen buiten, maar ook de bewoners ervan binnen. Wanneer het doel van de Europeanen is om de Afrikanen, Oost-Europeanen en Aziaten te weren, moeten de westerlingen ook accepteren dat ze straks zelf niet meer welkom zijn in die werelddelen. Dat betekent geen vakanties meer op de Filipijnen of in Kenia en geen goedkope producten meer uit Zuid-Afrika of Rusland. We hebben elkaar hard nodig, maar dat besef zal pas doordringen wanneer we leren en aanvaarden dat we elkaars gelijke zijn. En die waarheid zal pas deel uitmaken van ons dagelijkse denken en doen, wanneer we tot de ontdekking zijn gekomen dat alle continenten een even rijke geschiedenis hebben en elkaar al duizenden jaren wederzijds diepgaand hebben beïnvloed.Ben Okri, "Onmetelijke Rijkdom", Van Gennep, Amsterdam, 406 blz., 790 fr.Jeroen Kuypers Piet de Moor