Ondanks het late uur heeft hij er nog altijd zin in, zegt hij, terwijl hij me een stevige handdruk geeft. Zijn ogen fonkelen. Ik feliciteer hem met de Onafhankelijkheidsdag van Wit-Rusland, die zijn laatste uren ingaat. Hij glimlacht en dankt me oprecht. 'Het is echt een belangrijke dag voor ons. Hoewel we momenteel weinig te vieren hebben.'
...

Ondanks het late uur heeft hij er nog altijd zin in, zegt hij, terwijl hij me een stevige handdruk geeft. Zijn ogen fonkelen. Ik feliciteer hem met de Onafhankelijkheidsdag van Wit-Rusland, die zijn laatste uren ingaat. Hij glimlacht en dankt me oprecht. 'Het is echt een belangrijke dag voor ons. Hoewel we momenteel weinig te vieren hebben.' Dat ik Andrei Sannikov vanavond in Den Haag ontmoet, is een half mirakel. Sannikov heeft zowat de gevaarlijkste jobcombinatie van Wit-Rusland. Hij is oppositiepoliticus, mensenrechtenactivist en echtgenoot van een kritische journaliste. Hij zag collega-opposanten spoorloos verdwijnen, overleefde verscheidene moordpogingen en werd ettelijke malen in elkaar geslagen. Na de presidentsverkiezingen van 2010 zat hij zestien maanden in de gevangenis, waar hij gefolterd werd door agenten van de KGB, de geheime politie die in Wit-Rusland nog altijd de naam uit het Sovjettijdperk draagt. Ook in 2014 heeft Wit-Rusland nog steeds de twijfelachtige eer de laatste dictatuur van Europa te zijn. De almachtige president Aleksandr Loekasjenko viert zijn twintigste jaar aan het hoofd. In het begin van de jaren negentig werkte hij zich als kolchozendirecteur op tot een volbloed populist en bulderende autocraat. Zelfs 25 jaar na de val van de Muur is Wit-Rusland een soort anachronistische voortzetting van de Sovjet-Unie. De economie wordt zowat volledig door de staat gecontroleerd en de KGB is alomtegenwoordig. Toch is Sannikov er naar eigen zeggen gerust op dat Loekasjenko's tijdperk er bijna op zit. 'Ik ben ervan overtuigd dat Loekasjenko maar een voetnoot in de geschiedenis zal blijken. Hij vertrouwt zelfs zijn eigen zonen niet. Zonder hem stort de dictatuur in. De Russen kunnen hem nu al in een handomdraai vervangen. Ze hebben het gewoon even te druk op de Krim.' Sannikov heeft de opgang van 'de laatste dictator van Europa' meegemaakt vanaf de eerste rij. Tijdens het eerste deel van Loekasjenko's eerste ambtstermijn was hij minister van Buitenlandse Zaken. Hij nam ontslag toen Loekasjenko in 1996 de grondwet liet veranderen en zichzelf zowat alle macht toekende. 'De meeste Wit-Russen hadden toen al door dat hij niet echt intelligent was, maar hebben op hem gestemd als protest tegen de slechte economische politiek van zijn voorganger', vertelt Sannikov. 'We vervangen hem over vier jaar wel door een competent iemand, dachten we. Daar zijn we naïef in geweest. We hebben onze democratische instellingen niet genoeg uitgebouwd. Toen Loekasjenko de macht naar zich toe trok, hadden we geen onafhankelijk rechtssysteem om een tegenwicht te bieden.' In het twintigste jaar van Loekasjenko is de situatie van de oppositie in Wit-Rusland slechter dan ooit. Betogingen worden beantwoord met wapenstokken en oppositiepartijen worden geïntimideerd. 'Zijn economische beleid is een ramp, maar hij was zeer efficiënt in het uitschakelen van zijn tegenstanders', fulmineert Sannikov. Het begon in 1999, met de onverwachtse dood van de drie voornaamste oppositieleiders. Sannikov werkte op dat moment voor Gennadi Karpenko, de gedoodverfde favoriet bij de presidentsverkiezingen. 'Hij was bijzonder populair', zegt Sannikov. 'Hij zou de verkiezingen gewonnen hebben, tot hij plots een hartaanval kreeg. Kort daarop werd ik in het centrum van Minsk in elkaar geslagen door Russische fascisten. Ze zouden me vermoedelijk vermoord hebben, als mijn goede vriend Oleg Bebenin me niet te hulp was gekomen.' Het gesprek stokt. Bebenin is er vandaag niet meer. Tijdens de laatste verkiezingscampagne was Bebenin zijn persverantwoordelijke. Hij werd bungelend aan een touw teruggevonden in zijn datsja, net buiten Minsk. Zelfmoord, oordeelden de autoriteiten. Moord, meent Sannikov. Toch beweert Sannikov dat hij nog geen moment spijt heeft gehad van zijn beslissing om aan de verkiezingen deel te nemen. 'Niet dat ik ooit heb gedacht dat ik een eerlijke kans zou krijgen. Ik hoopte vooral dat er een serieuze dialoog tussen de bevolking en het systeem zou komen. Ik hoopte het momentum mee te krijgen.' Het momentum kwam. Op de avond van 19 december 2010 was Wit-Rusland gedurende iets meer dan een uur een normaal democratisch land. De verkiezingen van die dag werden massaal vervalst en wezen zittend president Aleksandr Loekasjenko aan als de grote overwinnaar, tot er iets opmerkelijks gebeurde. Die avond troepten tienduizenden betogers samen in het centrum van Minsk. 'Het was een bijna spirituele ervaring', vertelt Sannikov met een glimlach. 'De autoriteiten hadden bestelwagens vol geld in de voetgangerszones geparkeerd. Ze waren ervan overtuigd dat de mensen aan het plunderen zouden slaan, en dat ze dan hardhandig konden optreden. Maar dat gebeurde dus niet: iedereen liep gewoon door, er sneuvelde geen enkele ruit. Het was alsof we allemaal een slok vrijheid binnenkregen. Dat hadden we echt nodig.' Sannikov betaalde een zware prijs voor zijn 'slok'. Toen de betoging kort daarop uit elkaar werd geslagen, werd hij gearresteerd en naar de KGB-gevangenis in Minsk gebracht. Na een proces achter gesloten deuren en zonder advocaat werd hij veroordeeld tot vijf jaar cel. Tijdens zijn gevangenschap werd hij gemarteld en vernederd. KGB-agenten sloten hem geregeld op in een isoleercel met een scheermes en een strop, in de hoop dat hij zelfmoord zou plegen. Onder druk van de Europese Unie kwam hij na zestien maanden vrij. Sindsdien woont hij in ballingschap in Warschau. Toch is Sannikov niet te spreken over de houding van Europa. 'De EU doet niet genoeg om ons te helpen. Als Loekasjenko dit jaar twintig jaar aan de macht is, is dat voor een groot deel de schuld van Europa. Net als in Noord-Afrika heeft Europa in Wit-Rusland en Oekraïne dictators gesteund. Een dictator geeft meer stabiliteit en veiligheid dan democratisch verkozen regimes, was de redenering. Europa had moeten tussenbeide komen toen Loekasjenko geweld gebruikte tegen zijn eigen bevolking. Maar ik ben optimistisch. Nu Europa betrokken is geraakt in Oekraïne kan het niet anders dan ook Wit-Rusland helpen. Zonder democratie in Wit-Rusland krijgt Europa geen stabiliteit in het Oosten.' Wanneer ik hem vraag wat hem bezielde om zich wars van alle verdwijningen en moordpogingen toch kandidaat te stellen, kijkt hij me tien seconden lang doordringend aan. 'Omdat ik erin geloof. Ik wil niets liever dan in Minsk wonen. Ik weet hoe een onafhankelijk Europees Wit-Rusland eruit kan zien. Met het juiste beleid voldoen we binnen de vijf à zeven jaar aan de voorwaarden om lid van de Unie te worden. Wit-Rusland heeft ontzettend veel potentieel. We moeten het alleen zelf nog ontdekken.' DOOR JEROEN ZUALLAERT'Als Loekasjenko dit jaar twintig jaar aan de macht is, is dat voor een groot deel de schuld van Europa.'