Terwijl de Britse premier Tony Blair, de Franse president Jacques Chirac en zeker NAVO-baas Lord Robertson al aan de slag waren, zat de complete Europese top er zo goed als werkloos bij en _ bij gebrek aan beter _ dommelde de één na de andere zachtjes in. Een Embraer heeft niet eens een zithoek waar de dingen discreet kunnen worden uitgepraat. Ook dat is Europa. Terwijl de Turkse premier Bulent Ecevit over een vliegtuig met salon, werkruimte en een uitgelezen wijnkelder beschikt, moet de Europese Unie zich met een primitief uitgerust legervliegtuig behelpen. Niet echt professioneel, althans niet voor een grootmacht die zich een plaats in de wereldpolitiek toedicht.
...

Terwijl de Britse premier Tony Blair, de Franse president Jacques Chirac en zeker NAVO-baas Lord Robertson al aan de slag waren, zat de complete Europese top er zo goed als werkloos bij en _ bij gebrek aan beter _ dommelde de één na de andere zachtjes in. Een Embraer heeft niet eens een zithoek waar de dingen discreet kunnen worden uitgepraat. Ook dat is Europa. Terwijl de Turkse premier Bulent Ecevit over een vliegtuig met salon, werkruimte en een uitgelezen wijnkelder beschikt, moet de Europese Unie zich met een primitief uitgerust legervliegtuig behelpen. Niet echt professioneel, althans niet voor een grootmacht die zich een plaats in de wereldpolitiek toedicht.Die verloren uren op de Embraer verklaren deels waarom de NAVO en niet de Europese Unie onmiddellijk het initiatief naar zich toe trok. Omstreeks 20 uur op 12 september had George Robertson artikel 5 _ 'Het was mijn idee', zo gaf hij op 6 december in het Raadsgebouw toe, niet dat van de Amerikanen _ al geactiveerd en was de Europese Unie al bijna uit elkaar gespeeld. Terwijl Londen, Berlijn en Parijs door de secretaris-generaal van de NAVO in vertrouwen werden genomen, kreeg het Belgische voorzitterschap geen enkele voorkeursbehandeling. Premier Verhofstadt werd met het voldongen feit geconfronteerd en had die dag al zijn energie en tijd nodig om de coalitiepartners tijdig en zonder te veel protest het omstreden artikel te laten slikken. Ondertussen kwam hij oren en ogen tekort om zicht te krijgen op de vele manoeuvres in de vijftien lidstaten. De vraag van de Duitse kanselier Gerhard Schröder om zo vlug mogelijk een Europese top bij elkaar te roepen, werd eerst afgewimpeld en drie dagen later wel aanvaard.DISSIDENTE DESIDERATAOp 11 en zeker op 12 september kon het draaiboek voor het Belgische voorzitterschap worden opgeborgen. Alle plannen die de knapste koppen van de diplomatie de maanden voordien op papier zetten, deden plots nog maar weinig ter zake. Dit scenario had niemand voorzien en bijgevolg moest er volop geïmproviseerd worden. 'Als een Europees voorzitterschap er ook in bestaat om het onvoorziene te beheren,' zo liet Michel zich onlangs ontvallen, 'dan kwam België uitzonderlijk goed aan zijn trekken'. Enkele dagen na de officiële start van het voorzitterschap moest er al meteen een eerste keer worden bijgestuurd. De dood van de 23-jarige Carlo Giuliani op de Piazza Gaetano Alimonda in Genua bezorgde zowel Verhofstadt als de rood-groene regeringspartijen een schok. Die laatsten ontdekten plots de dissidente desiderata van de eigen achterban tegenover het voorzitterschap. 'We zullen', zo zei een van de groene regeringsleden, 'niet op de Verklaring van Laken beoordeeld worden, wel op het aantal brandende auto's. En als de manifestanten op zijn Italiaans worden aangepakt, is het gedaan met deze coalitie. Die betogers zijn onze mensen, is onze achterban.' Sinds de 21ste juli moeten Verhofstadt en Michel, die zich tot dan op het kernkabinet nauwelijks over hun Europese standpunten en activiteiten hoefden te verantwoorden, wel op hun tellen passen. Er werd een dubbele koerscorrectie doorgevoerd. De politierapporten over Euro 2000 kwamen opnieuw op tafel en werden voor de ordehandhaving van de toppen in Luik en Gent nauwgezet gekopieerd. Of die aanpak ook voor Laken volstaat, zal de volgende dagen duidelijk worden. Onder rood-groene druk kwam er ook een politieke bijsturing. Verhofstadt kreeg de wind van voren omdat hij onmiddellijk na Genua alle democratische partijen opriep om zich voorgoed van het geweld te distantiëren. Alsof alleen dat relevant was en de kritiek van de zogenaamde anti-globalisten er helemaal niet toe deed. In de regering, maar ook daarbuiten (onder meer door NCD'er Johan Van Hecke die ook over andere dossiers regelmatig contact had met de premier), werd Verhofstadt er hard op aangesproken.De eerste minister ging aan het lezen en schrijven en in Toscane werd een open brief op papier gezet. Door de terreurdaden werd de publicatie enkele weken vertraagd, maar de operatie rendeerde. De voormalige Amerikaanse president Bill Clinton vertoonde zich enkele uren in Gent en de lont lijkt voorlopig uit het kruitvat. Verhofstadt zelf praat en denkt nu anders over de derde wereld. Tijdens de voorstelling van Het einde van de pilaren noemde hij het Noord-Zuidconflict tot tweemaal toe een echte klassenstrijd. Voor socialistische partijen is klassenstrijd al lang een vies woord, maar Verhofstadt gebruikte het zonder gêne. Klassenstrijd bestaat, aldus het nieuwe liberalisme van de brede volkspartij, maar niet in Europa. DE LEGE STOEL IN GENTTien dagen na de aanslagen in New York en Washington zitten de Europese regeringsleiders dan toch voor een bijzondere Raad in het Justus Lipsiusgebouw in Brussel. Het Belgische voorzitterschap heeft zich de dagen voordien suf gebeld en vergaderd om de dingen onder controle te krijgen. Weinig werd aan het toeval overgelaten en zelfs Lord Robertson kreeg, ondanks herhaaldelijk aandringen, geen toegang tot het raadsgebouw. Niet ten onrechte vreesde de Belgische diplomatie dat zijn agenda de Europese zou verstoren.De hoop dat de ontwerpbesluiten ongehavend door de top zouden komen, kwam slechts gedeeltelijk uit. Al bij de eerste alinea veegde Jacques Chirac met weinig argumenten en een breed presidentieel gebaar het Belgische voorstel van tafel. 'De Europese Unie', zo stelde hij, 'kan zich niet engageren in de represailleacties, alleen de lidstaten zijn daartoe bevoegd. In tegenstelling tot de Unie beschikken zij wel over de militaire middelen.' En omdat Chirac hardop zei wat Blair, Schröder en de Italiaanse premier Silvio Berlusconi dachten, was Verhofstadt eraan voor de moeite. Gespeeld en verloren. De tekst werd gecorrigeerd en het voorzitterschap, maar belangrijker nog de Europese Unie, op haar plaats gezet, dat wil zeggen aan de kant geschoven. Niet toevallig was het dezelfde Chirac die een maand later in Gent op zijn elan verderging en de omstreden minitop van de drie groten bijeenriep.Met even weinig argumenten en een even groot gebaar als Chirac een paar uur voordien, relativeerde Verhofstadt daarna in Brussel het belang van de tekstcorrectie. 'Het ging om een technische aanpassing. Meer hoeft u er niet achter te zoeken. Volgende vraag.' Het was Verhofstadt die avond aan te zien dat hij al enkele dagen op zijn tenen liep. Tijdens de persconferentie antwoordde hij nauwelijks op de vragen en al te kritische vraagstellers kregen een sneer. In de perszaal zorgde dat voor irritatie, maar ook achter de tafel waren er zure oprispingen. Commissievoorzitter Romano Prodi kreeg het zodanig op zijn heupen dat hij drie weken later _ nog altijd boos _ een kwade brief naar het voorzitterschap schreef. In die missive van zowat twintig regels toonde hij zich erg ontstemd over een niet erg lovend stukje in Knack over de Europese Commissie in het algemeen en Prodi in het bijzonder. Hij rondde af met de bedenking dat hij er in Brussel inderdaad 'voor spek en bonen' bijzat en dat hij in de toekomst na een top zelf een persconferentie zal geven. Verhofstadt antwoordde niet, maar liet wel weten dat een afzonderlijke persconferentie niet kon. Kortom, in de Gentse perszaal dook Prodi niet op. Hoewel Prodi en Verhofstadt 'de lege stoel' onmiddellijk relativeerden en voortdurend herhaalden dat er niet het minste meningsverschil tussen hen bestond, had de Europese pers een kluif aan het incident. Vooral Prodi had het hard te verduren en kreeg zowat de hele Europese kwaliteitspers over zich. De lege stoel was het zoveelste bewijs dat de Commissievoorzitter zijn taak niet aankon en voor het eerst werd de vraag geformuleerd of Prodi zijn mandaat zou uitdoen. De kritiek was zo scherp dat uitgerekend Berlusconi, om redenen die niets met enige bezorgdheid over de goede werking van de Europese instellingen hadden te maken, zich voor zijn intieme vijand Prodi in het stof gooide. 'Er is in Europa', zo luidde de kreet van de Italiaanse minister-president, 'een complot tegen Italië bezig.'Daar klopt dus niets van. De lege stoel van Gent onthulde een veel verontrustender kwaal: de ontstellende zwakte van de Europese Commissie op Europese Raden en internationale topontmoetingen. Tijdens de lange nachten van Nice, waar de instellingen van de Unie voor de uitbreiding moesten worden klaargestoomd, slaagde Prodi er op geen enkel moment in te wegen op het debat, laat staan het naar zijn hand te zetten. In september belandde de Europese Unie in turbulente wateren en kwam het Belgische voorzitterschap tot de vaststelling dat het er vaak alleen voor stond. De even vriendelijke als minzame Prodi speelde te weinig mee, waardoor al het gewicht op het voorzitterschap terechtkwam. Verhofstadt heeft hem dat op een niet zo subtiele manier laten aanvoelen en dat hoort ongetwijfeld thuis in de rubriek taktische fouten van het voorzitterschap.DRIE DOGMA'S UIT 1993Een beetje inlevingsvermogen, iets minder dominant vertoon en een kleine dosis zielsmassage hadden Prodi over zijn dipje en zijn verdriet kunnen helpen. Dat kwam er niet, maar de Commissievoorzitter kreeg wel te horen dat hij geen echte politicus was. Prodi knoopte het in zijn oren en bazuint nu rond dat hij de beoordeling _ in feite is het een veroordeling _ als een compliment beschouwt. Dat hij geen andere keuze heeft, vertelt hij er niet bij. De botsing met de Commissievoorzitter stond evenmin in het scenario van het Belgische voorzitterschap en na Genua en het 11 september-drama was het de derde onvoorziene gebeurtenis die het oorspronkelijke draaiboek door elkaar gooide. Voor de Belgische topdiplomaten die de finesses van het voorzitterschap allemaal in 1993, onder Jean-Luc Dehaene (CD&V) en Willy Claes (SP.A) leerden, was het een compleet nieuwe situatie. Voor hen was de goede relatie en het permanent overleg met de Commissievoorzitter, toen nog Jacques Delors, een absoluut dogma om te slagen. Het tweede dogma was: voorzichtig schipperen tussen Frankrijk en Duitsland. Het derde dogma volgde uit de twee vorige: pak alleen die dossiers aan waarin je op de volle steun van Frankrijk, Duitsland en de Commissie kunt rekenen.Van die drie axioma's uit 1993 bleef er op 19 oktober (de top van Gent) niet één meer overeind en dat leidde tot lichte paniek in de diplomatieke top. Op inderhaast bijeengeroepen en goed afgeschermde crisisvergaderingen, zowel in als buiten de Wetstraat 16, klonk de vraag 'hoe men in godsnaam in Laken zou landen?'. Het antwoord kennen we allicht zaterdag, zij het dat het erg laat nachtwerk dreigt te worden.De onrust bij de diplomatie is begrijpelijk. Door het wegvallen van de drie dogma's begeeft men zich nu grotendeels in terra incognita en moet er heel anders geopereerd worden dan in het tijdperk-Dehaene. De voormalige premier vormde een geducht span met Delors en als ze beiden achter een dossier gingen staan, was het moeilijk om ze af te stoppen. Delors had bovendien een netwerk en uitstekende contacten met de Duitse kanselier Helmut Kohl en de Franse president François Mitterrand, het duo dat toen de marsrichting van de Unie bepaalde. Zo'n duo is er niet meer en de invloed die Prodi in Parijs en Berlijn heeft, is niet vergelijkbaar met de hefbomen van Delors. Voor het Belgische voorzitterschap is het een serieuze handicap, bovendien heeft Verhofstadt geïnnoveerd. Zijn contacten met Blair zijn veel intenser dan met Schröder, Chirac of Lionel Jospin. Dat bleek bij de samenstelling van 'de groep van Laken'. Duitsland had er geen vertegenwoordiger in, Frankrijk had Delors en die kan men bezwaarlijk tot de goede vrienden van Chirac en Jospin rekenen. Van de vijf wijzen werd alleen de Brit David Milliband niet door Verhofstadt aangewezen. Verhofstadt nodigde hem pas uit toen hij van Blair het groen licht kreeg. Omdat het hem zoveel waard was, wachtte Verhofstadt verschillende weken met de oprichting van de groep. Allemaal omdat Blair lang met de idee speelde om Peter Mandelson, de Sultan of Spin, in de Brusselse denktank te stoppen. De Britse voorkeursbehandeling was even riskant als uitgekookt. Verhofstadt was het er in eerste instantie om te doen de Britse tegenstand tegen de Verklaring van Laken te neutraliseren. Daarvoor was hij bereid enige averij op te lopen in de andere lidstaten, want voor Verhofstadt staat of valt het Belgische voorzitterschap met die Verklaring van Laken. De Britse neutralisatie is al ten dele gelukt. Blair slikte de Conventie en dat was begin juli allerminst vanzelfsprekend. Pas zaterdagavond als de definitieve tekst publiek wordt gemaakt, zal blijken of het charmeoffensief jegens Blair heeft geloond.EEN LOODZWAAR MENUEen van de wijsheden van Dehaene was dat Europese raden onvoorspelbaar zijn. Een sluitende verklaring had hij niet, maar het had iets met ego's, nationale machtsposities en bevreemdende allianties te maken. Het is voldoende bekend dat Helmut Kohl pas naar een top ging als hij over de wezenlijke zaken een akkoord met Mitterrand op zak had. Minder bekend is dat Kohl ook beste maatjes was met de toenmalige Spaanse premier Felipe Gonzalez. Hoewel Gonzalez socialist was, was Kohl bijna altijd bereid om in de Duitse portefeuille te tasten om de Spaanse wensen te financieren. Toch was in het tijdperk-Dehaene de Europese Raad onvergelijkbaar stabieler dan vandaag. Alleszins was dat het geval in de periode Kohl, Mitterrand en Delors.Anno 2001 zit de Europese Commissie er niet zelden als een toeschouwer bij, terwijl Schröder en Chirac haast nooit tot een gecoördineerde actie in staat zijn. De Franse president heeft de reputatie een ongecontroleerd projectiel te zijn en de Duitse kanselier neemt op een Raad nauwelijks het woord. De traditionele ijkpunten bestaan dus niet meer. De zaak wordt pas echt gecompliceerd nu de Britten hun vertrouwde rol van dwarsligger niet meer vervullen. Ze staan niet langer aan de kant, maar nemen actief aan het beraad deel. En ook de twee grote lidstaten Italië en Spanje leggen nu andere klemtonen dan destijds. José Maria Aznar bekeerde zich pas laat tot de Europese idee, maar nog altijd denkt hij in eerste en laatste instantie aan de Spaanse centen. De Europese overtuiging van Berlusconi komt er dan weer op neer dat hij zoveel mogelijk Italianen op Europese topposities probeert te krijgen. Bij elke benoeming kan de spits van Forza Italia op een ovatie rekenen. Als Verhofstadt en Michel er vóór Laken niet in slagen om enkele grote lidstaten rond de belangrijke dossiers op dezelfde lijn te krijgen, dreigen de koninklijke serres wel erg benauwend te worden. Want niet alleen de Verklaring van Laken kan voor felle controverses zorgen. De heren moeten ook tot een akkoord komen over de voorzitter van de Conventie, de zetelverdeling van de nieuwe agentschappen, de operationaliteit van de Europese snelle interventiemacht, de modaliteiten van de uitbreiding, het gemeenschapsoctrooi, het Europese aanhoudingsbevel en nog enkele andere problemen. Als het een beetje tegenzit, sneuvelt er zaterdagavond veel koninklijk servies en komt het prinselijk paar die nacht niet aan slapen toe.Paul GoossensAls het een beetje tegenzit, sneuvelt er zaterdagavond veel koninklijk servies.