Het Mauritshuis in Den Haag gaf een poos geleden opdracht tot een bijzonder onderzoek: 40 proefpersonen tussen 18 en 80 jaar moesten tien minuten met een speciale bril kijken naar het Gezicht op Delft (1665) van Johannes Vermeer. Dat leek een beetje vreemd. Elke kunstliefhebber sympathiseert toch blindelings met Marcel Proust, die na zijn bezoek aan het museum met zekerheid wist dat hij 'het mooiste schilderij ter wereld' had gezien? Ook Rudi Fuchs had slechts zijn gewone bril nodig om te oordelen: 'Vermeers heldere, glinsterende Gezicht op Delft, dat de stad voorstelt alsof ze op het water drijft, ziet er haast uit als een stilleven.' Eveneens zonder hulpmiddelen stelde Walter Liedtke vast dat in dit werk 'de kwaliteiten van l...

Het Mauritshuis in Den Haag gaf een poos geleden opdracht tot een bijzonder onderzoek: 40 proefpersonen tussen 18 en 80 jaar moesten tien minuten met een speciale bril kijken naar het Gezicht op Delft (1665) van Johannes Vermeer. Dat leek een beetje vreemd. Elke kunstliefhebber sympathiseert toch blindelings met Marcel Proust, die na zijn bezoek aan het museum met zekerheid wist dat hij 'het mooiste schilderij ter wereld' had gezien? Ook Rudi Fuchs had slechts zijn gewone bril nodig om te oordelen: 'Vermeers heldere, glinsterende Gezicht op Delft, dat de stad voorstelt alsof ze op het water drijft, ziet er haast uit als een stilleven.' Eveneens zonder hulpmiddelen stelde Walter Liedtke vast dat in dit werk 'de kwaliteiten van licht en kleur die van zijn interieurs evenaren', en dat de weergave van de 'weerspiegelingen op het water, de rimpelingen en zelfs sporen van een bries op het wateroppervlak straffe staaltjes van observatie zijn'. Zoals elke wetenschappelijke instelling weerstaat het museum niet de verleiding om hoogtechnologische instrumenten uit te testen. Meestal niet onterecht, als het gaat om nieuwe technieken van conservatie, restauratie en authenticatie. De eyetrackingbril is een ander paar mouwen. Zijn makers ontwierpen hem alvast niet om onze kijkervaring van een meesterwerk als het Gezicht op Delft te verbeteren. Hij gaat gewoon na welke richting onze ogen uitgaan, hoelang we kijken en naar welke details onze aandacht vooral gaat. De gemeten 'fixaties' worden genoteerd in heatmaps, met donker en lichter gekleurde zones die aangeven welke delen we langer of minder lang hebben bekeken. De resultaten van het proefonderzoek zijn niet spectaculair. Alle deelnemers fixeerden zich het eerst op de bebouwde zones in het midden van het schilderij. Kunstkenners beten zich langer vast in de details van de architectuur, terwijl het oog van de leken meer ging zwerven over het schilderij, van de gebouwen naar de lucht en het water en terug, zoiets. Dick Swaab, arts en neurobioloog, zag er zijn inzichten over de werking van onze hersenen door bevestigd. We beginnen te kijken door middel van de achterkant van onze hersenen, waar de structuren van het beeld worden omlijnd. Daarna wordt de informatie over de kleur naar boven gestuurd om er te worden verwerkt en opgeslagen. Ten slotte wordt alles er met mekaar verbonden en getoetst aan onze eigen herinneringen. Zo deden de boten op het water Swaab denken aan zijn jeugd als fanatieke roeier. Dan waren de resultaten van de restauratie van het Gezicht op Delft in 1994 toch een stuk relevanter. Hoewel de oorspronkelijke verflagen onaangetast bleken, had een gelige vernislaag uit vroegere restauraties voor een verkleuring gezorgd die het werk een wat vlekkerig aanschijn had gegeven. Vroeger werden vernissen gebruikt die van nature vergeelden, al is het lang niet uitgesloten dat restaurators volgens toen geldende esthetische normen zo veel mogelijk de 'gouden toon van de 17e-eeuwse Hollandse meesters' wilden laten gelden. Pas na de verwijdering van dat oude vernis kon het Gezicht op Delft in al zijn helderheid schitteren. Maar daarmee ging ook een detail verloren dat Bergotte, Prousts romanpersonage uit Op zoek naar de verloren tijd, zo mateloos fascineerde: een klein stukje gele muur, 'zo goed geschilderd dat het, als je het op zichzelf bekeek, iets weg had van een onschatbaar specimen Chinese kunst, van een schoonheid die aan zichzelf genoeg had (...)'. Was het stukje muur nog geel gebleven, dan zou het op de heatmap van Bergotte een aardedonkere vlek hebben gemaakt.