De kunstenaars die vanaf 1600 in Rome een uitweg zochten uit het zieltogende maniërisme en een nieuwe adem wilden geven aan de renaissance, rekenen we gewoonlijk tot de barok, de stijl van de pathetische gevoelsuitingen. Nu stond de term barok niet in hun woordenboek, noch in het propagandaboekje van de contrareformatie, gelanceerd door hun rooms-katholieke beschermheren. Die vaststelling ligt ten grondslag aan het boek Caravaggio/ Bernini, samengesteld door eminente specialisten vroegmoderne kunst (de bijbehorende expo in Amsterdam blijft alsnog gesloten). Eerder dan de zoveelste definitie te geven van barok, verplaatsten ze zich in de ideeënwereld van de kunstenaars en namen hun begri...

De kunstenaars die vanaf 1600 in Rome een uitweg zochten uit het zieltogende maniërisme en een nieuwe adem wilden geven aan de renaissance, rekenen we gewoonlijk tot de barok, de stijl van de pathetische gevoelsuitingen. Nu stond de term barok niet in hun woordenboek, noch in het propagandaboekje van de contrareformatie, gelanceerd door hun rooms-katholieke beschermheren. Die vaststelling ligt ten grondslag aan het boek Caravaggio/ Bernini, samengesteld door eminente specialisten vroegmoderne kunst (de bijbehorende expo in Amsterdam blijft alsnog gesloten). Eerder dan de zoveelste definitie te geven van barok, verplaatsten ze zich in de ideeënwereld van de kunstenaars en namen hun begrippenapparaat over. Zo kwamen ze tot een omvattende omschrijving van een 'tijdperk der affecten'. Affecten zijn gevoelens die op een welbepaalde manier worden uitgebeeld en overgebracht op een kijker, een toehoorder of een lezer. Dat verklaart meteen de nauwe verstrengeling van de beeldende kunst, de muziek, de poëzie en het theater in de zeventiende eeuw. De schilderijen en sculpturen die in het boek aan bod komen, zijn netjes ondergebracht volgens het soort affecten dat ze in de eerste plaats uitdrukken: verwondering & verbijstering, verschrikking & ontzag, liefde, visioen, passie & compassie, beweging & actie, levendigheid & scherts. Door het 'barokke' veld zo te verbreden, wordt er ook ruimte gemaakt voor kunstenaars die we doorgaans classicisten noemen omdat ze zich uitdrukkelijk beriepen op de harmonische schoonheidsbeginselen van de oudheid en de renaissance, terwijl ze evengoed met de nodige pathetiek menselijke affecten uitbeeldden. Onder hen de schilders Annibale Carracci, Guido Reni en Nicolas Poussin, alsook de beeldhouwer François du Quesnoy. De kampioen van de affectenoverdracht in de zeventiende-eeuwse schilderkunst in Italië blijft echter Michelangelo da Merisi, bijgenaamd Caravaggio, al was het maar omdat zijn vernieuwende, bijna fotorealistische manier om dramatische taferelen te regisseren tot op vandaag standhoudt in het theater, de film en de beeldende kunst. Wat is vintage Caravaggio? Neem nu de 'Passie', begrepen als het lijden en de dood van Christus. Op De Graflegging laat de schilder de figurengroep die het dode lichaam van Christus ten grave draagt uit het duister opduiken, plaatst ze dicht tegen het beeldvlak waar hij ze onder een fel spotlight zet. Elk personage drukt op een andere manier hevige compassie uit, een van hen zoekt direct oogcontact met de toeschouwer. De enscenering maakt duidelijk dat het om theater gaat, gespeeld door eigentijdse acteurs die zich opnieuw inleven in het eeuwenoude lijdensverhaal en het aldus voor iedereen actualiseren. Dat is precies dezelfde werkwijze die de hedendaagse kunstenaar Bill Viola toepaste in zijn magistrale videoreeks The Passion. De evenknie van Caravaggio in het uitdrukken van hevige affecten was de beeldhouwer Gian Lorenzo Bernini. En hij deed dat nooit overtuigender dan in zijn marmeren sculptuur Extase van Sint-Theresia voor de Cornaro-kapel van de Santa Maria della Vittoria in Rome. Het lijkt alsof de steen gaat stromen en het habijt van de heilige in plooien trekt, terwijl het lichaam daaronder wegsmelt onder de intense mystieke ervaring en het fysieke gevoel, doorboord te worden door de gouden lans van de engel Gods.