Er staat veel op het spel. 'Inlichtingendiensten lezen onze bankafschriften en onze e-mails. Ze luisteren onze telefoongesprekken af. Camera's en satellieten houden ons overal in de gaten. De overheid weet op elk moment van de dag waar we zijn, wie we bellen en welke websites we bezoeken. Politie en inlichtingendiensten krijgen steeds meer bevoegdheden. Het oude principe van onze rechtsstaat - je bent onschuldig totdat het tegendeel is bewezen - wordt meer en meer verlaten. Iedere burger vormt nu een potentieel risico en moet in de gaten worden gehouden. Wonderlijk genoeg lijkt bijna niemand zich druk te maken over deze gestage uitholling van onze privacy.' Zo luidt de aanhef van het pas verschenen boek Alles onder controle van Bart de Koning (uitgeverij Balans, Amsterdam). Doemdenkerij?
...

Er staat veel op het spel. 'Inlichtingendiensten lezen onze bankafschriften en onze e-mails. Ze luisteren onze telefoongesprekken af. Camera's en satellieten houden ons overal in de gaten. De overheid weet op elk moment van de dag waar we zijn, wie we bellen en welke websites we bezoeken. Politie en inlichtingendiensten krijgen steeds meer bevoegdheden. Het oude principe van onze rechtsstaat - je bent onschuldig totdat het tegendeel is bewezen - wordt meer en meer verlaten. Iedere burger vormt nu een potentieel risico en moet in de gaten worden gehouden. Wonderlijk genoeg lijkt bijna niemand zich druk te maken over deze gestage uitholling van onze privacy.' Zo luidt de aanhef van het pas verschenen boek Alles onder controle van Bart de Koning (uitgeverij Balans, Amsterdam). Doemdenkerij? Vroeger was het privéleven heilig, vond ook Josef Fritzl in Oostenrijk. Maar het tij is gekeerd. Volgens Willem Debeuckelaere, voorzitter van de Privacycommissie, zijn er nu veel privacypessimisten, maar zelf vindt hij het onbelangrijk of het glas nu halfleeg of halfvol wordt genoemd: als realist of 'empirist' wil hij vooral precies meten hoeveel er nog in zit. De Privacycommissie huist in de voormalige koffiebranderij van Jacqmotte in de Marollen, beneden aan de voet van het Brusselse Justitiepaleis. Symbolisch voor de internationale evolutie sinds de aanslagen van elf september 2001: de veiligheid bovenaan primeert op de privacy onderaan. In naam van de veiligheid kunnen de overheden nu zowat alles volgen en opslaan: onze mails, telefoons, geldtransacties, reizen, enzovoorts. Om onze eigen bestwil, natuurlijk. Ook in België wil men politie- en inlichtingendiensten steeds meer onderzoeksmogelijkheden geven. Voor onze eigen veiligheid, natuurlijk (zie kader). Voor het interview vraagt Willem Debeuckelaere onze elektronische identiteitskaart op. Niet om ons te screenen, maar om te demonstreren dat er ook positieve evoluties zijn om de burger zelf meer controle op de controleurs te geven. De burger kan met zijn elektronische identiteitskaart en pincode nu nagaan welke gegevens er over hem in het Rijksregister zijn opgeslagen en welke diensten de laatste zes maanden zijn gegevens hebben geraadpleegd. (zie https://mijndossier.rrn.fgov.be) Willem Debeuckelaere: 'Kijk, het Rijksregister vermeldt alleen de normale administratieve gegevens over uw levensloop. ( lacht) Maar blijkbaar is alleen de Kruispuntbank van de Sociale Zekerheid daar de laatste maanden in geïnteresseerd geweest. Ik moet er wel aan toevoegen dat wij niet mogen aangeven of politie- en veiligheidsdiensten uw gegevens hebben geraadpleegd.' WILLEM DEBEUCKELAERE: ( zucht) Helaas, wij mogen u zelfs niet bevestigen dat er een dossier over u bestaat. U kunt via de Privacycommissie 'indirecte toegang' krijgen, maar dan mag ik u alleen met de geijkte formule laten weten dat wij 'de nodige onderzoekingen' hebben gedaan. In Portugal bijvoorbeeld hebben burgers wél directe toegang. Volgens een Europese richtlijn kan elke lidstaat dat vrij bepalen. DEBEUCKELAERE: Wij hebben nu ook een honderdtal klachten per jaar van mensen die problemen hebben met de nationale gegevensbank, die in principe alle politiegegevens zou moeten bevatten. Bijvoorbeeld omdat ze nog altijd last krijgen omdat ze twintig jaar geleden met een jointje betrapt werden of zoiets. In meer dan de helft van de gevallen blijken de gegevens niet juist te zijn. Maar daarnaast zijn er ook gevallen van oneigenlijk gebruik. Meestal om privéredenen: een agent die wil zien of het vriendje van zijn dochter geen strafblad heeft, bijvoorbeeld. Een ander probleem is dat er wel strikte veiligheidsafspraken zijn om de nationale gegevensbank te gebruiken, maar op het politiebureau blijft de computer vaak de hele dag openstaan, ook voor onbevoegden. Sommige politiekorpsen hebben wel al interne gedragscodes opgesteld. DEBEUCKELAERE: Ik zie een dubbele tendens. Er zijn duidelijke ontsporingen geweest, zoals de Amerikaanse Patriot Act. Ook het satellietsysteem Echelon blijft mij schokken: een netwerk om al onze elektronische data, zoals mails en telecommunicatie, op te pikken en te screenen. Het Europese antiterreurbeleid is ver meegegaan met de Amerikanen, zeker wat de passagiersgegevens betreft. De lijst van persoonsgegevens die men aan de Verenigde Staten moet bezorgen, zou vroeger ondenkbaar geweest zijn. Waarom moet je melden of je halal voedsel neemt of wat je godsdienst is, als je de Verenigde Staten binnen wilt? Erg schokkend vind ik ook de VN-terreurlijst. Daar staat onder meer dat koppel uit Putte al vier jaar onterecht op. Dat is internationaal aangeklaagd en zelfs veroordeeld door een Brusselse rechtbank, die eist om hun naam te schrappen. Toch raakt hun naam niet van de lijst af. Pure Kafka. We evolueren naar een doorgeschoten surveillancemaatschappij die door de technologische vooruitgang zowat alles kan controleren. En als de technologische middelen bestaan, worden ze vroeg of laat ook gebruikt, daar ga ik altijd van uit. Nog niet lang geleden was een DNA-onderzoek sciencefiction, nu lijkt het wel een verplicht nummer. Anderzijds zie ik dat bij ons gelukkig nog wel de reflex bestaat om over het privéleven te waken. De wet op de camerabewaking van vorig jaar is door het parlement zelf voorgesteld, en daarin wordt zorgvuldig op de privacy gelet. Je krijgt nu wel meer het gevoel dat Big Brother je in de gaten houdt, maar vroeger was het dus eigenlijk slechter of niet geregeld. DEBEUCKELAERE: Ik schat dat er in België al minstens honderdduizend camera's zijn. Daarvan is maar een deeltje aangegeven bij de Privacycommissie, zoals wettelijk verplicht is. Maar de overgangsperiode loopt nog twee jaar. Ik heb geen probleem met camera's in de publieke ruimte. Maar we krijgen wel klachten over camera's in de privésfeer, waarmee mensen elkaar bespieden. Ook op de werkvloer gebeurt dat. Er zijn overijverige managers die alles willen controleren, zelfs de mails van het personeel, wat manifest onwettig is. DEBEUCKELAERE: Ja, wie kan de naald in de hooiberg nog vinden? Dat is ook het probleem met de massa gegevens van Echelon. Dankzij de camera's worden sommige daders achteraf wel sneller gevonden, maar over het preventieve effect valt te discussiëren. Soms verplaatsen ze de problemen alleen maar. Het werkt wél volgens mij als het doel beperkt is. Zoals de Gentse Feesten. En zeker met 'intelligente' camera's. DEBEUCKELAERE: Ik vermoed dat in de toekomst mensen zullen worden gechipt. Het systeem bestaat en het wordt al gebruikt. In sommige landen wordt het onder meer aangeprezen voor de problematiek van vermiste kinderen. DEBEUCKELAERE: Ja, dat gaat gewoon voort. Wij hebben die zaak als eerste onderzocht en een negatief advies uitgebracht. Na alle heisa heeft Swift enkele wijzigingen aangekondigd, zoals het opnemen van privacy in hun policy en het overbrengen van het Amerikaanse operationele centrum naar Zwitserland. De Europese Commissie heeft nu ook een toezichthouder aangesteld, de bekende Franse magistraat Jean-Louis Bruguière. Maar de heimelijke verrichtingen, die wij aanklaagden, zijn niet stopgezet en nog altijd niet bij ons gemeld. Wij wachten nu nog op hun antwoord op onze vragen. Voor ons is Swift de lakmoesproef. Als hun antwoord totaal onbevredigend is, moet een rechterlijke beslissing volgen. Maar een oplossing in der minne lijkt nog mogelijk. DEBEUCKELAERE: Ik ben er persoonlijk van overtuigd dat ze ook bij andere netwerken gegevens hebben opgevorderd. Zoals kredietkaartmaatschappijen. Ik ga ervan uit dat alle elektronische data sporen nalaten en getraceerd kunnen worden. En zoals ik al zei: als iets kán gedaan worden, zál het ook ooit gedaan worden. Ik vind het ook geen toeval dat het Verdrag van Prüm, de opvolger van het Verdrag van Schengen, het onafhankelijke privacytoezicht volledig vergeten heeft. Wat in Schengen wel nog voorzien was. DEBEUCKELAERE: We zijn in elk geval geconditioneerd. Daarom werd in Nederland vorig jaar de Big Brother Award aan de gewone burger toegekend. Mensen lijken niet veel meer te geven om hun privacy. In tijden van terreur en onrust is er een grote bereidheid om maatregelen te aanvaarden in ruil voor een gevoel van veiligheid. Zoals de verregaande onderzoeksmethoden die men onze politie- en inlichtingendiensten al heeft toegekend en nog meer wil toekennen. Ik heb daar zeer ambivalente gevoelens bij. Maar ook hier zal ik eerst kijken hoe het in de praktijk wordt toegepast. DEBEUCKELAERE: Ik krijg daar helaas geen cijfers over. DEBEUCKELAERE:... dan zou ik het niet geloofd hebben. Maar het is een feit: de gsm. En we doen het vrijwillig. We hebben een paar weken geleden nog aangeklaagd dat mensen er zelfs geen graten in zien dat hen te pas en te onpas om hun biometrische gegevens gevraagd wordt. Een volledige handscan bijvoorbeeld, waaruit zelfs je ras is af te leiden. Gewoon als toegangscontrole! Maar die biometrische gegevens kunnen centraal worden opgeslagen, elektronisch verspreid worden en in het slechtste geval in criminele handen terechtkomen. Identiteitsfraude is een groeiend probleem. DEBEUCKELAERE: Nee, het verwerken van persoonsgegevens kan alleen als het echt nodig is en voor welbepaalde doelstellingen. Dat is de basis van de privacywet. Eerst moeten dus de gevolgen voor de privacy worden onderzocht en er moet voor een toezichthouder, een veiligheidsverantwoordelijke en andere garanties worden gezorgd. Iedere Belg zit nu al in duizenden databanken. DEBEUCKELAERE: ( lacht) Niet meer de laatste maanden, maar ik weet dat daar zeer fragmentarische en vaak verkeerde informatie op staat. Maar het blijft soms jaren op het net staan. Wij hadden een klacht van iemand die lang geleden een kleine tuchtstraf had gekregen en daar nog altijd professioneel mee achtervolgd werd. Welnu, we zijn er niet in geslaagd die informatie van het net te krijgen. Het net is een open venster op de wereld, maar ook op uzelf. De gegevens van de gebruiker - men spreekt van 811 kenmerken in totaal - worden opgeslagen en ongetwijfeld verkocht aan marketeers. We zijn nog maar aan het begin van die toepassing. Als u in de toekomst op Google 'depressie' intikt, wordt er misschien reclame voor Prozac naar u gemaild. Verontrustend zijn ook de digitale schandpalen op het net. Bijvoorbeeld een site met getuigenissen van patiënten tegen artsen. Of die kliksite van het Vlaams Belang over criminaliteit. Maar na ons protest hebben zij de beelden en gegevens anoniem of onherkenbaar gemaakt, waardoor de privacywet niet meer in het geding is. DEBEUCKELAERE: (verwonderd) Nog altijd? Ik heb het niet nagekeken. Hot Marijke heeft mij er wel over gebeld en ik dacht haar overtuigd te hebben dat zij klanten die niet betalen of niet opdagen, niet zomaar op haar site kan zetten. Als Privacycommissie hebben wij ook al moeten optreden tegen blogs die soms zeer persoonlijke informatie geven. Wij proberen bij de beheerder van de website tussenbeide te komen, met wisselend succes. DEBEUCKELAERE: Dat is op de eerste plaats de verantwoordelijkheid van de beheerder. Zeker anonieme reacties zouden serieuze media toch moeten weren. Dat er in de media een verschuiving is, zag men onlangs nog met de oproep van het VRT-programma Tomtesterom om paparazzifoto's te maken. Zowat de helft van de klachten over journalisten gaat nu over schendingen van de privacy. DEBEUCKELAERE: Ik geloof in de kracht van de democratie. Technologie maakt ook veel positiefs mogelijk, het hangt er alleen van af wat je ermee doet. Daarom is het zo belangrijk dat de Privacycommissie transparant maakt wie welke gegevens gebruikt en waarvoor. Of ze niet worden aangewend voor politieke manipulatie, of erger nog, voor een soort schrikbewind. In dat laatste geval maak ik mij geen illusies: dan zal de Privacycommissie de eerste zijn die wordt afgeschaft. DOOR CHRIS DE STOOP