Bij de slotherdenking van Wereldoorlog I wekte Emanuel Macron opschudding met zijn uitspraak over Maarschalk Pétain: 'Ik wil geen enkele bladzijde van de geschiedenis onder de mat vegen. In WO I was Pétain een groot soldaat. Zoals de menselijke natuur is de politiek soms ingewikkelder dan men denkt. Je kunt een groot soldaat geweest zijn in de eerste oorlog en nefaste keuzes gemaakt hebben in de tweede,' sprak de Franse president. Bijna een jaar lang hield 'de held van Verdun' stand tegen de Duitse overmacht, maar collaboreerde tijdens WO II als leider van de Vichy-regering met de nazi's en wordt sindsdien doodgezwegen. Een vergelijkbare gespletenheid geldt voor Hendrik de Man, wiens naam in het Interbellum onlosmakelijk verbonden raakte met het zogenoemde Plan van de Arbeid: een opmerkelijk parcours als voorman van het socialisme, gevolgd door verkeerde keuzes in oorlogstijd, zijn internationale reputatie op de schop. Lange tijd bleef het oorverdovend stil rond één van de schaarse ideologen van de Belgische sociaaldemocratie - hoewel sporen van zijn gedachtegoed toch sporadisch opdoken in het links discours -, pas in de jaren 1970 kwam het historisch onder...

Bij de slotherdenking van Wereldoorlog I wekte Emanuel Macron opschudding met zijn uitspraak over Maarschalk Pétain: 'Ik wil geen enkele bladzijde van de geschiedenis onder de mat vegen. In WO I was Pétain een groot soldaat. Zoals de menselijke natuur is de politiek soms ingewikkelder dan men denkt. Je kunt een groot soldaat geweest zijn in de eerste oorlog en nefaste keuzes gemaakt hebben in de tweede,' sprak de Franse president. Bijna een jaar lang hield 'de held van Verdun' stand tegen de Duitse overmacht, maar collaboreerde tijdens WO II als leider van de Vichy-regering met de nazi's en wordt sindsdien doodgezwegen. Een vergelijkbare gespletenheid geldt voor Hendrik de Man, wiens naam in het Interbellum onlosmakelijk verbonden raakte met het zogenoemde Plan van de Arbeid: een opmerkelijk parcours als voorman van het socialisme, gevolgd door verkeerde keuzes in oorlogstijd, zijn internationale reputatie op de schop. Lange tijd bleef het oorverdovend stil rond één van de schaarse ideologen van de Belgische sociaaldemocratie - hoewel sporen van zijn gedachtegoed toch sporadisch opdoken in het links discours -, pas in de jaren 1970 kwam het historisch onderzoek schoorvoetend op gang. Binnen de rode familie wordt zijn oorlogsverleden geredelijk door de mantel der liefde toegedekt, met als strengste eindrapport: verdienstelijk als theoreticus, mislukt als politicus. Hoe dan ook laat hij een zwarte bladzijde na die de huidige partij af en toe nog zuur opbreekt. Telkens wanneer de Vlaams-nationalisten uit linkse hoek hun collaboratieverleden krijgen aangewreven, slaan ze terug met Hendrik de Man, afgelopen jaar nog in de discussie over het Marrakech-pact.Veegt een fout oorlogsverleden alle vroegere verdienste weg? Of kunnen tijdsgeest, precaire omstandigheden of overmacht de rekening verzachten? Bij Stutje alvast niet: 'Hendrik de Man was een abject figuur,' luidt het verdict van de Nederlandse historicus over de socialistische voorzitter die in 1940 zijn eigen partij ophief en al zijn kameraden in de steek liet. 'Hij was geen fascist, maar veel van wat hij deed en dacht was wel fascistisch', stelt de auteur in een interview. In zijn boek vallen de zware woorden niet, het eindoordeel is aan de lezer. In een stevig onderbouwde evocatie van de turbulente jaren komt De Mans bochtenwerk uit de verf - van anarchist, naar marxist tot planist, van democratisch internationalist tot autocratisch nationalist -, met voor het eerst ook aandacht voor zijn privé-leven, relevant in de mate het meer licht werpt op zijn karakter en opvattingen. Er kan geen scheiding zijn tussen woord en daad, op het eind van de rit weegt de eigen actie zwaarder door dan de ideeën. Opmerkelijk stelt Stutje vast dat vandaag opnieuw naar zijn vroegste ideeëngoed wordt gegrepen: een nieuwe elite van linkse intellectuelen en politici ziet in het cultuursocialisme zoals gepropageerd door De Man een mogelijke remedie voor de actuele crisis van de Europese sociaaldemocratie, die niet in staat blijkt om de gevolgen van de globalisering op te vangen. Ook toen zaten de socialisten in zwaar weer.