In 1938 ontdekken de Duitse natuurkundigen Otto Hahn en Fritz Strassmann proefondervindelijk dat (sommige) uraniumkernen zich laten splijten. De theoretische verklaring wordt op papier gezet door hun gevluchte Joodse collega's Lise Meitner en haar Oostenrijkse neef Otto Frisch. Bij een kernsplijting verliest de kern iets aan massa en daarbij komen enorme hoeveelheden energie in de vorm van warmte vrij volgens de formule van Albert Einstein: E=mc².
...

In 1938 ontdekken de Duitse natuurkundigen Otto Hahn en Fritz Strassmann proefondervindelijk dat (sommige) uraniumkernen zich laten splijten. De theoretische verklaring wordt op papier gezet door hun gevluchte Joodse collega's Lise Meitner en haar Oostenrijkse neef Otto Frisch. Bij een kernsplijting verliest de kern iets aan massa en daarbij komen enorme hoeveelheden energie in de vorm van warmte vrij volgens de formule van Albert Einstein: E=mc².De met elkaar verbonden concepten van atoomenergie en atoombommen zijn daarmee geboren. Een atoombom is een niet te stoppen keten van massaal veel kernsplijtingen binnen een kritische massa van uranium-235. Een atoomcentrale is eigenlijk een sterk afgeremde bom waarvan de warmte wordt omgezet in elektriciteit. Binnen het dan nog kleine wereldje van atoomfysici - van wie er opmerkelijk veel zijn gevlucht uit het Derde Rijk en zijn invloedssfeer - leeft de vrees voor een nazi-doorbraak op dit vlak.In augustus '39 schrijven de uit nazi-Hongarije gevluchte natuurkundigen Leo Szilard, Eugene Wigner en Edward Teller - de latere 'vader' van de waterstofbom - een brandbrief aan de Amerikaanse president Franklin D. Roosevelt waarin ze hem waarschuwen voor "extreem krachtige bommen van een nieuw type". Ze raden hem aan om grote voorraden uraniumerts aan te leggen en zich te verzekeren van de medewerking van andere atoomexperts en dan vooral van de Italiaans-Amerikaanse natuurkundige Enrico Fermi - eventjes een aanhanger van Mussolini, maar in '38 uit Italië gevlucht omdat zijn vrouw een Joodse is. Ze laten hun brief ondertekenen door de veel beroemdere vluchteling Albert Einstein. Een conferentie van wetenschappers bevestigt in november '39 dat uit uranium "onvoorstelbaar krachtige bommen" kunnen worden gemaakt.Roosevelt start een bescheiden onderzoeksproject - waarvan Einstein wordt uitgesloten, omdat hij een te principiële pacifist is - aan de universiteit van Chicago waar Fermi werkt. Hij bouwt er de eerste kernreactor die hij op 2 december 1942 met succes test. Ondertussen, in de zomer van '41, ontdekken de Britten dat ze met hun eigen atoomprogramma voorop liggen op de Amerikanen. De Britten berekenen bijvoorbeeld dat ze niet meer dan 10 kilogram zuiver uranium-235 nodig hebben voor een bom. Roosevelt steekt fluks een nucleair tandje bij. De Japanse aanval op Pearl Harbor van 7 december '41 zet de sluizen van de schatkist helemaal open voor het supergeheime Project Manhattan.Op zijn hoogtepunt werken er 130.000 mensen mee aan 'Manhattan', onder hen maar liefst twintig toenmalige of latere Nobelprijswinnaars. Ze zitten verspreid over meer dan dertig sites, vaak vele honderden vierkante kilometer groot en staatsgeheim tot na de oorlog. De meesten werken er als mollen in het donker: er zijn maar enkele dozijnen topmedewerkers op de hoogte van het einddoel. Het project slokt 2 miljard dollar - huidige tegenwaarde: 25 miljard dollar. Generaal Leslie Groves van de Amerikaanse genietroepen wordt er begin '42 de efficiënte opperbaas van. Het team van de nucleaire fysicus Robert Oppenheimer ontwerpt in Los Alamos in New-Mexico de bommen.De Britse en Canadese inbreng verwatert gaandeweg. Eind '43 dragen de Britten hun atoomexperts over aan Project Manhattan - onder wie de uit Denemarken gevluchte Niels Bohr en de Oostenrijker Otto Frisch, maar ook Klaus Fuchs die Manhattan-geheimen doorsluist naar Moskou. Zijn spionnen binnen Manhattan maken dat Stalin nooit meer dan hooguit vier jaar achterloopt op het Amerikaanse atoomprogramma.Er worden meerdere types bommen ontwikkeld. Little Boy (Hiroshima) is het meest eenvoudige type en vooral afhankelijk van voldoende zuiver uranium-235. Maar er wordt ook geëxperimenteerd met plutonium, een pas in '40 ontdekt derivaat van uranium, voor de Fat Man (Nagasaki). Edward Teller wordt tijdelijk op een zijspoor gezet, omdat zijn verwarrende pleidooien voor een waterstofbom - een bom die lichte elementen 'fuseert' of 'versmelt' - al te ver in de toekomst kijken.De focus wordt gelegd op uranium en plutonium. De in de natuur meest voorkomende vorm van uranium is de stabiele 238-isotoop. Plutonium is de artificiële maar splijtbare 239-va-riant en moet 'gekweekt' worden in dan nog onbestaande reactoren. De eveneens splijtbare 235-isotoop komt wel voor in natuurlijk uraniumerts, maar in schamele concentraties van amper 0,7 procent tegenover 99,3 procent aan uranium-238. Het kweken, verrijken en van elkaar scheiden van deze isotopen vergt uiterst complexe en nieuw te ontwikkelen machines. Het lukt wonderwel.Op 16 juli '45 testen de Amerikanen hun eerste atoombom Trinity, bovengronds in de woestijn van Nieuw-Mexico. Het is een plutoniumbom en hij ontwikkelt vier keer meer kracht dan verwacht: 19 kiloton TNT of bijna duizendmaal krachtiger dan de grootste conventionele bom van toen. Daarna wordt er de klok rond gesleuteld aan Little Boy en Fat Man in Los Alamos. De twee afgewerkte bommen worden gedemonteerd en op transport gezet naar de luchtmachtbasis Tinian op de Marianen, een groep van vulkanische eilanden in de Stille Oceaan. Een B-29 Superfortress kan van hieruit over en weer naar Japan vliegen.Little Boy is een tuig van 3 meter lang met een doorsnede van bijna een meter en weegt ruim 4 ton. De bom bevat 64 kilo verrijkt uranium-235 met een zuiverheid van bijna 90 procent. De bom wordt vanuit de Enola Gay op grote hoogte gedropt boven de industriestad Hiroshima. Hij ontploft op een hoogte van zowat 600 meter. De ontploffing zorgt in een oogwenk voor een enorme vuurbal en een hitte van enkele duizenden graden, waardoor zelfs voortijdig de meeste splijtstof verdampt. Er ontploft minder dan 800 gram uranium - maar dat levert wel een kracht op van 12 kiloton die Hiroshima volkomen verwoest. Japan moet een luchtverkenner inzetten om te achterhalen waarom Hiroshima plots zwijgt als de dood. De bom doodt onmiddellijk 80.000 inwoners. Uiteindelijk sterven er in totaal 237.062 stedelingen. Wegens het weinig efficiënte gebruik van de splijtstof wordt Little Boy al kort na de oorlog uit productie gehaald.Fat Man is nauwelijks groter of zwaarder dan Little Boy, maar het ontwerp is complexer en de splijtstof bestaat uit plutonium. Dat levert een efficiëntere en krachtigere explosie op van ruim 21 kiloton. Maar omdat het industriële hart van Nagasaki in een nauwe vallei ligt, wordt op 9 augustus slechts de helft van de stad verwoest. Nagasaki is dan ook tweede keuze. De stad Kokura (nu Kitakyushu) is het prioritaire doelwit, maar vanwege de zware bewolking boven deze stad wijkt de B-29 uit naar Nagasaki. Deze bom maakt onmiddellijk 40.000 doden en uiteindelijk zowat 150.000. Na Nagasaki en de Japanse capitulatie beveelt president Truman - tijdelijk - te stoppen met de productie van meer bommen.Na de oorlog ontbrandt er een debat over dit eerste en tot nog toe uniek gebruik van atoomwapens. Tijdens de oorlog duiken er weinig ethische bezwaren op - tenzij na de capitulatie van Duitsland, wanneer enkele Duitse medewerkers van het atoomprogramma argumenteren dat daarmee de oorspronkelijke bestaansreden voor Manhattan vervalt. Maar Japan vecht door, en de geallieerden worden bijna radeloos door het uitzichtloze bloedvergieten in de Stille Oceaan. "Zelfs in de meest uitzichtloze situaties verkiezen 99 procent van de Jappen de dood of zelfmoord boven een overgave uit lijfsbehoud", noteert de Britse generaal Douglas Gracey in Birma. "Ze zijn nog veel fanatieker dan de Hitlerjugend, en daartegen moeten we gepast optreden."Op 10 maart '45 ontketenen de Amerikanen het zwaarste vuurbombardement tegen Tokio, met maar liefst 334 B'29 Superfortress-bommenwerpers. Er worden 80.000 inwoners gedood, 100.000 verwond en anderhalf miljoen hoofdstedelingen dakloos gemaakt. Maar Japan vecht voort. Ze plegen inderdaad seppuku of harakiri op het slagveld of kiezen voor de minder rituele zelfmoord achter de stuurknuppel van hun kamikaze-duikbommenwerpers. Een invasie lijkt onvermijdelijk, en de Amerikanen becijferen dat die hen waarschijnlijk 250.000 verliezen zal kosten. "Als deze oorlog nog maar enkele weken langer duurt, zou dat meer doden kosten dan Hiroshima en Nagasaki", meent de Britse radiojournalist Max Hastings na de oorlog.Dit is de vaakst gehoorde rechtvaardiging van de atoombombardementen: de oorlog komt hiermee abrupt tot een goed einde. Er bestaat ook een cynischer argument. Want de Japanners zijn al wekenlang voor Hiroshima discreet aan het onderhandelen met de VS over een 'eervolle' capitulatie maar Truman houdt vast aan een 'onvoorwaardelijke' overgave, zoals afgesproken met Stalin tijdens de Conferentie van Potsdam van enkele weken voordien. Truman ziet atoomwapens gewoon als een nieuwe generatie van betere bommen. Onder andere de Amerikaanse historicus Gar Alperovitz ( Atomic Diplomacy, 1965) beweert dat Truman zijn bommen gewoon inzet om hun kracht proefondervindelijk te bewijzen en om daarmee de Aziatische ambities van Stalin te dwarsbomen. Een feit is dat Hiroshima en Nagasaki bijna een halve eeuw van wapenwedloop en Koude Oorlog aankondigen.