In de media worden psychologen vaak voorgesteld als gedragswetenschappers die het menselijk gedrag kunnen aansturen. Gezondheidspsychologen wijzen op het gevaar dat te veel mensen aan de corona-maatregelen een eigen interpretatie geven. Terecht wordt erop gewezen dat een breed gedragen sociaal project kan helpen om elkaar te blijven ondersteunen om de moed erin te houden. Als psycholoog en psychotherapeut wens ik hier een aantal kritische kanttekening bij te plaatsen.

Menselijk reacties: vermijdingsgedrag is sterker dan langetermijndenken

In het begin schaarden we ons allemaal vanuit een gedeelde angst achter de maatregelen die ons zouden beschermen. Nu de eerste golf van infecties is afgevlakt is het gerechtvaardigd om na te denken over de gevolgen van de maatregelen - in dit geval het beschermen van lichamelijke veiligheid, ten koste van zelfbeschikking, economische belangen en sociale verbondenheid.

Ongemak durven verdragen om te kunnen groeien

Het besef groeit dat als wij ons door angst laten verlammen, er gevolgen op lange termijn kunnen optreden. We zullen risico's moeten durven nemen om langetermijngevolgen te voorkomen. Gezien er zoveel onbekende factoren in het spel zijn zullen we een zekere mate van onzekerheid moeten verdragen en beseffen dat we wellicht ook fouten zullen maken. Uit de gevolgen moeten we durven leren en bijsturen.

Dit is extra moeilijk omdat een delicaat thema als dood en menselijk leed moet aangekaart worden. Een pandemie houdt onvermijdelijk menselijk leed in. Durven we nadenken en spreken over een verhoogd risico voor bepaalde mensen, om voor andere mensen kansen te creëren?

Kiezen is verliezen, en het zal nog pijn doen. Groeien als samenleving betekent in deze onzekere tijden risico's nemen en verlies verdragen.

Ethisch vraagstuk

Zich blindelings inschrijven in de norm van de dag, kan het beeld scheppen dat psychologen zich aanbieden als lakeien van beleidsmakers. Het aankondigen en toepassen van massa-beïnvloeding zonder gedragen principes is ethisch problematisch en gaat weerstand oproepen. Het is onze ethische plicht ook kritisch mee te reflecteren over de principes die gehanteerd worden om richtlijnen te bepalen.

In een pandemie gaan mensen sterven. Artsen zijn vanuit hun deontologie gericht op het redden van levens. Psychologen hebben een andere uitrichting in hun deontologie. Namelijk de eerbiediging van de waardigheid van de persoon en in het bijzonder het beschermen van het zelfbeschikkingsrecht. Deze principes botsten soms bij het opleggen van nieuwe regels, en gelukkig was en is daarover debat. Het feit dat met kinderen meer rekening dient gehouden te worden, is hier een mooi voorbeeld van.

Gedragen sociaal project

Een breed gedragen sociaal project werkt enkel als er transparantie is over de besluitvorming. Het moet zichtbaar en bespreekbaar zijn waarom en vanuit welke principes, voor iets gekozen wordt. Wederzijdse waardering en steun zijn de sleutel tot een groter draagvlak. Er is dan zowel erkenning voor degenen die in gevaar gebracht worden als deze die hiervoor een prijs moeten betalen. Hiermee vergroot men de kans dat de burger zich kan identificeren met het project. Men zal dus moeten luisteren naar wat er bij mensen leeft.

Illusie van maakbaarheid

Psychologen aanspreken om het gedrag van de bevolking rechtstreeks en direct te sturen, draagt een belangrijk risico in zich. Het versterkt de 'illusie van de maakbaarheid' van ons denken, voelen en handelen. Onze bijdrage is bescheidener, psychologen kunnen mensen niet zomaar controleren en aansturen. Menselijk gedrag is veranderlijk, en versterken of afzwakken werkt als dit aansluit bij de persoonlijke overtuiging. Bekrachtiging werkt beter dan bestraffen.

Mededogen - rechtvaardigheid - proportionaliteit

Er zullen altijd mensen zijn die angstig en of gefrustreerd gaan reageren op de maatregelen, er dus een eigen 'strengere' of 'lossere' interpretatie aan geven. Psychologen kunnen helpen 'onaangename' perspectieven terug te koppelen. Ze kunnen bewustwording bevorderen dat menselijk leed bij het leven hoort en dat mededogen een krachtig middel tegen dit leed is.

Rechtvaardigheid en proportionaliteit zijn van groot belang om restricties te kunnen aanvaarden. Politici zullen meer vertrouwen winnen voor de keuzes die ze maken, als de gekozen maatregelen door de bevolking kunnen gepercipieerd worden als eerlijk en als die maatregelen in een redelijke verhouding staan tot het gevaar dat de bevolking loopt. Aan politici een kans om te bewijzen dat een 'gedragen project' hen nauw aan het hart ligt.

Verantwoordelijkheidszin

Het aansporen van de verantwoordelijkheidszin is een krachtig signaal van politici. Het is een keuze om de burger te vertrouwen en niet repressief op te treden. Als zij willen dat burgers de richtlijnen blijven volgen, dan gaan ook zij zich verantwoordelijk moeten gedragen. De aankondiging om jongeren te laten voetballen en de profcompetitie uit te stellen is een mooi voorbeeld van een goede gedragen keuze.

Wetenschappers hebben de laatste maanden verantwoordelijkheid opgenomen door zich op feiten te beroepen en te erkennen dat ze heel wat dingen niet weten en dat vergissingen mogelijk zijn. Zij gaan dit moeten blijven volhouden, vooruitgang wordt geboekt door uit ervaring te leren en niet door aan de eigen visie vast te houden. Voor de vraagstukken van de toekomst gaat het noodzakelijk zijn over de disciplines heen te denken en eigen principes bespreekbaar te maken. Het veranderende klimaat en de toenemende wereldwijde migratie zijn de twee groter vraagstukken waar we voor komen te staan.

Het virus gaat niet zomaar verdwijnen, zoveel is duidelijk. Ik hoop dat dit ons zal verplichten om na te blijven denken over hoe we verder willen en welke principes wij willen hanteren in onze maatschappelijke keuzes.

Patrick Engelhardt is erkend klinisch psycholoog en psychotherapeut en lid van de divisie zelfstandige praktijkvoering VVKP.

In de media worden psychologen vaak voorgesteld als gedragswetenschappers die het menselijk gedrag kunnen aansturen. Gezondheidspsychologen wijzen op het gevaar dat te veel mensen aan de corona-maatregelen een eigen interpretatie geven. Terecht wordt erop gewezen dat een breed gedragen sociaal project kan helpen om elkaar te blijven ondersteunen om de moed erin te houden. Als psycholoog en psychotherapeut wens ik hier een aantal kritische kanttekening bij te plaatsen.In het begin schaarden we ons allemaal vanuit een gedeelde angst achter de maatregelen die ons zouden beschermen. Nu de eerste golf van infecties is afgevlakt is het gerechtvaardigd om na te denken over de gevolgen van de maatregelen - in dit geval het beschermen van lichamelijke veiligheid, ten koste van zelfbeschikking, economische belangen en sociale verbondenheid. Het besef groeit dat als wij ons door angst laten verlammen, er gevolgen op lange termijn kunnen optreden. We zullen risico's moeten durven nemen om langetermijngevolgen te voorkomen. Gezien er zoveel onbekende factoren in het spel zijn zullen we een zekere mate van onzekerheid moeten verdragen en beseffen dat we wellicht ook fouten zullen maken. Uit de gevolgen moeten we durven leren en bijsturen.Dit is extra moeilijk omdat een delicaat thema als dood en menselijk leed moet aangekaart worden. Een pandemie houdt onvermijdelijk menselijk leed in. Durven we nadenken en spreken over een verhoogd risico voor bepaalde mensen, om voor andere mensen kansen te creëren? Kiezen is verliezen, en het zal nog pijn doen. Groeien als samenleving betekent in deze onzekere tijden risico's nemen en verlies verdragen. Zich blindelings inschrijven in de norm van de dag, kan het beeld scheppen dat psychologen zich aanbieden als lakeien van beleidsmakers. Het aankondigen en toepassen van massa-beïnvloeding zonder gedragen principes is ethisch problematisch en gaat weerstand oproepen. Het is onze ethische plicht ook kritisch mee te reflecteren over de principes die gehanteerd worden om richtlijnen te bepalen.In een pandemie gaan mensen sterven. Artsen zijn vanuit hun deontologie gericht op het redden van levens. Psychologen hebben een andere uitrichting in hun deontologie. Namelijk de eerbiediging van de waardigheid van de persoon en in het bijzonder het beschermen van het zelfbeschikkingsrecht. Deze principes botsten soms bij het opleggen van nieuwe regels, en gelukkig was en is daarover debat. Het feit dat met kinderen meer rekening dient gehouden te worden, is hier een mooi voorbeeld van.Een breed gedragen sociaal project werkt enkel als er transparantie is over de besluitvorming. Het moet zichtbaar en bespreekbaar zijn waarom en vanuit welke principes, voor iets gekozen wordt. Wederzijdse waardering en steun zijn de sleutel tot een groter draagvlak. Er is dan zowel erkenning voor degenen die in gevaar gebracht worden als deze die hiervoor een prijs moeten betalen. Hiermee vergroot men de kans dat de burger zich kan identificeren met het project. Men zal dus moeten luisteren naar wat er bij mensen leeft. Psychologen aanspreken om het gedrag van de bevolking rechtstreeks en direct te sturen, draagt een belangrijk risico in zich. Het versterkt de 'illusie van de maakbaarheid' van ons denken, voelen en handelen. Onze bijdrage is bescheidener, psychologen kunnen mensen niet zomaar controleren en aansturen. Menselijk gedrag is veranderlijk, en versterken of afzwakken werkt als dit aansluit bij de persoonlijke overtuiging. Bekrachtiging werkt beter dan bestraffen.Er zullen altijd mensen zijn die angstig en of gefrustreerd gaan reageren op de maatregelen, er dus een eigen 'strengere' of 'lossere' interpretatie aan geven. Psychologen kunnen helpen 'onaangename' perspectieven terug te koppelen. Ze kunnen bewustwording bevorderen dat menselijk leed bij het leven hoort en dat mededogen een krachtig middel tegen dit leed is. Rechtvaardigheid en proportionaliteit zijn van groot belang om restricties te kunnen aanvaarden. Politici zullen meer vertrouwen winnen voor de keuzes die ze maken, als de gekozen maatregelen door de bevolking kunnen gepercipieerd worden als eerlijk en als die maatregelen in een redelijke verhouding staan tot het gevaar dat de bevolking loopt. Aan politici een kans om te bewijzen dat een 'gedragen project' hen nauw aan het hart ligt. Het aansporen van de verantwoordelijkheidszin is een krachtig signaal van politici. Het is een keuze om de burger te vertrouwen en niet repressief op te treden. Als zij willen dat burgers de richtlijnen blijven volgen, dan gaan ook zij zich verantwoordelijk moeten gedragen. De aankondiging om jongeren te laten voetballen en de profcompetitie uit te stellen is een mooi voorbeeld van een goede gedragen keuze. Wetenschappers hebben de laatste maanden verantwoordelijkheid opgenomen door zich op feiten te beroepen en te erkennen dat ze heel wat dingen niet weten en dat vergissingen mogelijk zijn. Zij gaan dit moeten blijven volhouden, vooruitgang wordt geboekt door uit ervaring te leren en niet door aan de eigen visie vast te houden. Voor de vraagstukken van de toekomst gaat het noodzakelijk zijn over de disciplines heen te denken en eigen principes bespreekbaar te maken. Het veranderende klimaat en de toenemende wereldwijde migratie zijn de twee groter vraagstukken waar we voor komen te staan. Het virus gaat niet zomaar verdwijnen, zoveel is duidelijk. Ik hoop dat dit ons zal verplichten om na te blijven denken over hoe we verder willen en welke principes wij willen hanteren in onze maatschappelijke keuzes. Patrick Engelhardt is erkend klinisch psycholoog en psychotherapeut en lid van de divisie zelfstandige praktijkvoering VVKP.