Theologe, journaliste, feministe, katholieke intellectueel: Anne Soupa is het allemaal. Al jaren strijdt ze tegen de 'onzichtbaarheid' van vrouwen in haar kerk. Ze is bepaald geen tafelspringer, oogt niet als een revolutionair, maar heeft de kracht van haar overtuiging en een solide theologische achtergrond waarmee ze het debat aangaat. 'De plaats die de katholieke kerk de helft van de mensheid toebedeelt, is onrechtvaardig', vertelt ze ons op haar kenmerkende rustige toon.
...

Theologe, journaliste, feministe, katholieke intellectueel: Anne Soupa is het allemaal. Al jaren strijdt ze tegen de 'onzichtbaarheid' van vrouwen in haar kerk. Ze is bepaald geen tafelspringer, oogt niet als een revolutionair, maar heeft de kracht van haar overtuiging en een solide theologische achtergrond waarmee ze het debat aangaat. 'De plaats die de katholieke kerk de helft van de mensheid toebedeelt, is onrechtvaardig', vertelt ze ons op haar kenmerkende rustige toon. In 2008 richtte ze, samen met de gelijkgestemde journaliste Christine Pedotti, het Comité de la jupe op, nadat André Vingt-Trois, de toenmalige aartsbisschop van Parijs en voorzitter van de Franse bisschoppenconferentie, in een radio-interview had gezegd:'Le plus difficile est d'avoir des femmes formées. Il ne suffit pas d'avoir une jupe, encore faut-il avoir quelque chose dans la tête.' Vrij vertaald: het volstaat niet om een rok te dragen, je moet ook iets in je hoofd hebben. Het Comité de la jupe ijvert voor de gelijke vertegenwoordiging van mannen en vrouwen in het bestuur van de katholieke kerk.Uit protest tegen het mannelijke monopolie op kerkelijke bestuursfuncties, die haast allemaal een wijding vereisen en waarvoor vrouwen dus niet in aanmerking komen, stelde ze zich op 25 mei 2020 kandidaat voor de functie van aartsbisschop in Lyon. Van officiële kerkelijke instanties kwam er geen reactie. 'De kerk heeft geen debatcultuur. Ze doet er liever het zwijgen toe en wacht tot het stof weer neerdaalt', zegt Soupa. Een steunpetitie verzamelde wel snel duizenden handtekeningen van progressieve katholieken, en van Franse politici en mediafiguren.Uw kandidaatstelling was niet echt volgens het boekje.Anne Soupa: Ik heb zelf gekandideerd, terwijl ik natuurlijk weet dat dit niet de normale procedure is. Bisschoppen worden gekozen door de paus op basis van een lijst met drie namen die de nuntius, de diplomatieke vertegenwoordiger van het Vaticaan in een staat, hem bezorgt. Mijn spontane kandidaatstelling is in alle opzichten een provocatie. Maar niemand zou voor deze functie ooit een vrouw hebben aangezocht. Dus als ik vind dat ik over de competenties en het geloofsleven beschik die het ambt vereist, is zelf kandideren het enige wat ik kan doen.Lyon hebt u ook niet toevallig gekozen. De scheidende kardinaal Philippe Barbarin nam in maart ontslag nadat hij in opspraak was gekomen omdat hij een zaak van ernstig seksueel misbruik in zijn bisdom in de doofpot zou hebben gestopt.Soupa: Het aartsbisdom Lyon is de voorbije jaren inderdaad zwaar getroffen door kindermisbruikschandalen. En ik ben ervan overtuigd dat meer vrouwen in het bestuur van de kerk veel kindermisbruik had kunnen voorkomen. Niet alleen het misbruik maar ook het wegmoffelen ervan. Misbruik vind je op veel plaatsen, maar het grote probleem van de kerk is dat ze jarenlang moedwillig de ogen heeft gesloten en heeft nagelaten justitie in te schakelen. Dat laatste is het gevolg van het gesloten circuit waarin priesters leven. Een circuit waarin ze elkaar beschermen, elkaars wangedrag toedekken en pottenkijkers buiten de deur houden. Het bisdom van Lyon is emblematisch voor wat er misloopt in het bestuur van de kerk, namelijk verregaand machtsmisbruik door een kaste van priesters die beslissingen nemen die niet conform de ethiek en het recht zijn. Daarom is het belangrijk dat vrouwen bij het bestuur van een bisdom worden betrokken. Los daarvan geloof ik dat de aanwezigheid van vrouwen op sleutelposities een matigende invloed zou hebben op de onbuigzame houding van de kerk in verband met kwesties als homoseksualiteit.Maar alleen priesters kunnen bisschop worden, en de katholieke kerk weigert zelfs maar de priesterwijding van vrouwen in overweging te nemen.Soupa: In de kerk geldt het canoniek recht, geschreven door mannen voor mannen. Vrouwen bestáán in het kerkelijk recht gewoon niet. Volgens dat recht kan een vrouw inderdaad geen priester worden. Aangezien bisschoppen uit het corpus van priesters worden gekozen, is mijn kandidatuur juridisch-technisch niet ontvankelijk. Ik probeer dat probleem te omzeilen door een lekenkandidatuur in te dienen. Het kerkelijk recht is nu eenmaal wat het is. Maar priester worden hoeft niet per se voor mij. Ik wil gewoon deelnemen aan de besluitvorming. Specialisten kerkelijk recht antwoorden dan: dat kan niet, je moet echt een priesterwijding hebben om voor het ambt van bisschop in aanmerking te komen. Dan zeg ik: zoek het maar uit met jullie kerkelijk recht, want zo kan het echt niet verder. Ik ben al meer dan 35 jaar in verschillende functies in de kerk actief, ik ben theologisch onderlegd, ik leid een vereniging met 10.000 sympathisanten. Aan mijn competenties kan het niet liggen.In mijn motivatiebrief heb ik erop gewezen dat vrouwen in de samenleving gelijk zijn aan mannen in alle aspecten van het leven, en publieke verantwoordelijkheid dragen. Maar in de katholieke kerk mogen vrouwen helemaal niets beslissen. Vrouwen zijn geen volwaardige burgers in hun eigen kerk. Het beste bewijs daarvan was de synode, een vergadering van bisschoppen, die plaatsvond in Rome in 2014, met als thema 'het gezin'. Geen enkele vrouw had stemrecht in die synode. De familie, welaan, maar alleen onder mannen! Dat vind ik extreem schokkend. De mannen die het in de kerk voor het zeggen hebben, zijn helemaal losgezongen van de realiteit.Hebt de positie van de vrouw in de kerk de voorbije jaren wel zien verbeteren?Soupa: Ik heb zowel vooruitgang als achteruitgang gezien. Sommige bisschoppen hebben vrouwen in het bisdom aangesteld voor de communicatie of de vorming. Dat is onmiskenbaar vooruitgang. Maar die vrouwen hebben nog altijd geen enkele beslissingsbevoegdheid. Er staat altijd een priester boven hen. Parallel daaraan was er ook achteruitgang. In Frankrijk heeft dat te maken met de opgang van een sterke identitaire stroming die zich richt op traditionele waarden. Uitgerekend de positie van vrouwen vormt een belangrijk inhoudelijk strijdpunt in die stroming. Er is veel angst tegenover de moderniteit en de mondialisering, die lokale identiteiten in de verdrukking brengt. En dus willen sommigen terug naar de wereld van vroeger, waarin iedereen zijn welomlijnde plaats had: mannen hadden gezag, vrouwen hielden zich bezig met het huishouden en hun gezin. Veel mensen vluchten vandaag in de katholieke kerk, juist omdat ze hopen dat het een plek van traditie is.Betekent dit dat u tamelijk alleen staat als katholieke feministe?Soupa: Nee, want de conservatieve stroming waarover ik spreek is geen meerderheidsstrekking. Wel een heel dynamische minderheid, die bovendien veld wint en steeds meer machtsposities in de kerkelijke hiërarchie bezet, waarlangs ze haar ideeën kan verspreiden. Maar een grote groep van de katholieken bevindt zich nog steeds in het centrum en zit op de lijn van Vaticanum II. Het zijn gematigde mensen, die veel liever zouden zien dat vrouwen in de kerk als gelijken werden behandeld. Tien jaar geleden bleek al uit enquêtes dat 60 procent van de Franse katholieken vindt dat vrouwen priester moeten kunnen worden. Het probleem is dat die andere 40 procent extreem actief en invloedrijk is, en dat binnen de kerk de angst voor een schisma groot is. De traditionele stroming wakkert die angst aan door te dreigen: als jullie de priesterwijding van vrouwen doordrukken, komt er een scheuring. Zo proberen ze de verantwoordelijkheid van een eventueel schisma te leggen bij degenen die de kerk willen moderniseren.Maar vrouwelijk priesterschap is niet uw prioriteit, zegt u?Soupa: Mijn grootste prioriteit is dat mannen en vrouwen in de kerk evenveel beslissingsmacht krijgen. Maar uiteraard vind ik in de grond dat vrouwen ook priester moeten kunnen worden, net zoals kardinaal of paus. Alleen denk ik dat we aan de vooravond staan van grote omwentelingen tout court in het priesterschap. In de toekomst zullen nog maar heel weinig priesters worden gewijd en dus zullen priesters alleen nooit volstaan om de kerk goed te besturen. De eisen die aan het priesterschap worden gesteld - een levenslang engagement, het celibaat - zijn zo hoog dat haast niemand zich nog geroepen voelt. Op dat gebied moeten er diepgaande hervormingen gebeuren, al denk ik niet dat de kerk daar klaar voor is. Met de verkiezing van paus Franciscus koesterden progressieve katholieken zoals u hoge verwachtingen. Heeft de paus die verwachtingen dan niet ingelost?Soupa: In de zeven jaar dat paus Franciscus op post is, is er jammer genoeg bitter weinig gebeurd. Er zijn een paar vrouwen benoemd in pastorale verantwoordelijkheden, in theologische commissies. Dat is natuurlijk niet onbelangrijk, maar die dingen raken niet aan het hart van de activiteiten van kerk. Alle echte macht blijft bij de bisschoppen. Ik had gehoopt dat Franciscus voor vrouwen belangrijke hervormingen zou doorvoeren, maar hij is teruggedeinsd voor de conservatieve vleugel in de kerk, die dus constant met een schisma dreigt. Dat wil Franciscus niet op zijn geweten hebben, en daarom laat hij het vraagstuk van de positie van de vrouw links liggen. Vijf jaar geleden heeft hij een commissie in het leven geroepen om het diaconaat te bestuderen. Omdat de conclusies hem niet zinden, heeft hij een nieuwe commissie benoemd. Het gaat met andere woorden niet vooruit?Soupa: Het is een slakkengang. Bovendien moet die commissie een antwoord formuleren op de vraag of er vrouwelijke diakens waren in de tijd van Jezus of in de eeuw erna. Welnu, er waren allicht geen vrouwelijks diakens in de tijd van Jezus, maar mannelijke priesters waren er evenmin, die zijn er pas in de derde eeuw na Christus gekomen. Maar het gaat er ook niet om te weten wat er gisteren was, het gaat erom te erkennen dat de kerk vandaag vrouwelijke diakens nodig heeft. En dat het volstaat om die beslissing te nemen, en klaar.Het heersende beeld van de vrouw in de katholieke kerk is dat de vrouw het complement van de man is. Paus Franciscus noemde vrouwen de aardbeien in de taart, schrijft u verontwaardigd.Soupa: Dat klopt, en het is misschien leuk om veel aardbeien in je taart te hebben - hoe meer hoe beter, zei paus Franciscus zelfs. Maar aardbeien zijn niet de taart zelf Dat illustreert goed dat Franciscus mannen en vrouwen niet als gelijken beschouwt. Wat men in de kerk 'de complementariteit van mannen en vrouwen' pleegt noemt, houdt ook altijd in dat de vrouw de man complementeert, nooit andersom. Van gelijkheid is geen sprake. De hele notie van complementariteit is leugenachtig. Maar de paus is natuurlijk een Latijns-Amerikaanse man, hij heeft zijn cultuur en zijn leeftijd, en ik denk dat hij niet goed inziet wat het probleem is. Deze paus heeft ook gezegd dat hij niet wil weten van vrouwelijke kardinalen, omdat hij vrouwen, ik citeer, niet wil 'klerikaliseren'.Wat bedoelt hij daarmee?Soupa: Hij wil voorkomen dat vrouwen de slechte kwaliteiten van mannelijke priesters overnemen. Maar het is vooral een handige formule waarachter de kerk zich kan verstoppen en die toelaat om alles bij het oude te laten. Ik vind dat ongelooflijk hypocriet.Als Bijbelgeleerde schuift u een andere, vrouwvriendelijke interpretatie van het Oude en het Nieuwe Testament naar voren. Betekent dit dat je de Bijbel eigenlijk alles kunt laten zeggen?Soupa: Nee, dat niet, maar het betekent wel dat Bijbelcommentaar een context heeft en dat de blik van de commentator heel belangrijk is. Gedurende 2000 jaar waren Bijbelcommentatoren mannen, die nooit enige belangstelling hadden voor de rol van de vrouwen in het Oude Testament en het Evangelie. Die mannelijke Bijbelverklaarders hebben zelfs een misdaad tegen vrouwen begaan, door al heel snel tot het besluit te komen dat de vrouwen in het Evangelie allemaal vrouwen van lichte zeden zijn: prostituees, vrouwen die hun man hebben bedrogen of verlaten. Het is de typische blik van de celibataire man die zijn onbewuste laat spreken.Kunt u een voorbeeld geven van zo'n verkeerde mannelijke interpretatie?Soupa: Een bekend voorbeeld is dat van de Samaritaanse vrouw die Jezus ontmoet aan de rand van de bron. Jezus vraagt haar om drinken en ze geeft hem water. Na enige tijd vraagt zij aan Jezus om haar wat van zijn water te geven - waarbij water hier natuurlijk het goddelijke water betekent. Waarop Jezus antwoordt: 'Waarom wil je mijn water, je hebt toch al vijf echtgenoten?' 'Nee, nee,' antwoordt zij, 'dat is allemaal afgelopen.' Uiteindelijk volgt ze Jezus. Welnu. Volgens de mannelijke lezing van dat verhaal heeft deze vrouw letterlijk vijf echtgenoten gehad. Maar het Hebreeuwse woord voor 'echtgenoot' betekent tegelijk 'god'. En wie de Bijbel goed leest, herinnert zich dat in het Boek der Koningen, waarin de geschiedenis van Samaria ter sprake komt, wordt verteld hoe de inwoners van Samaria vijf uit Assyrië geïmporteerde goden gingen aanbidden. Dus als Jezus tegen de Samaritaanse vrouw zegt: 'Waarom wil je mijn water, je hebt toch al vijf mannen?' dan bedoelt Hij: 'Waarom vraag je om mijn goddelijke water, terwijl je al vijf andere goden aanbidt.'Dat houdt steek.Soupa: Precies, we hebben hier te maken met een theologische conversatie over welke god je moet aanbidden, en met een vrouw die bereid is om Jezus als God te aanvaarden.Maar God, die de vader van Jezus wordt genoemd, is toch een man?Soupa: Nee, dat is een betekenisverschuiving geweest. God lijkt nergens op, maar om over hem te kunnen praten, heeft men een mannelijke woordenschat gebruikt. De vrouwelijke woordenschat heeft men voorbehouden voor het volk dat God en Jezus volgt. Het probleem is wel dat Jezus inderdaad een man is. En als we erkennen dat Jezus God is, wil dat dan zeggen dat alleen de mannen zullen worden gered, aangezien Jezus onze verlosser is? Maar volgens de Bijbel is Jezus de verlosser van heel de mensheid. Hoe kan hij heel de mensheid redden als hij in zijn mannelijkheid niet ook de vrouwelijkheid vertegenwoordigt? Jezus moest natuurlijk een geslacht hebben, hij kan niet tegelijk man en vrouw zijn, maar dat betekent niet dat het andere geslacht uitgesloten was. Maar op die eenzijdig geïnterpreteerde mannelijkheid van Jezus steunt de kerk wel het verbod om vrouwen tot priester te wijden. De apostelen waren ook allemaal mannen.Soupa: De twaalf apostelen waren de vertegenwoordigers van de twaalf stammen waaruit het volk van Israël was samengesteld. Als Jezus twaalf apostelen bij zich roept, betekent dit dat hij het hele land aanspoort om hem te volgen. En in die tijd werden de beslissingen natuurlijk door mannen genomen. Daarom zaten er geen vrouwen bij de apostelen. Maar de katholieke kerk aanvaardt het principe dat de historische context belangrijk is, en dat we onze blik moeten aanpassen als de context verandert. Alleen wil dat op dit moment niet lukken.In andere christelijke godsdiensten, zoals het protestantisme, komen vrouwen er beter vanaf. Waarom bent u desondanks rooms-katholiek gebleven?Soupa: Ik geloof in de schoonheid van het katholicisme. Ik heb geen zin om van godsdienst te veranderen omdat mijn kerk retrograde is. Dat volstaat voor mij niet als reden. Ik verkies het om te blijven en mijn stem te verheffen. In mijn vereniging hanteren we het principe 'ni partir, ni se taire' - 'vertrekken noch zwijgen'. Is de terugval van de katholieke kerk in West-Europa mede toe te schrijven aan haar houding tegenover vrouwen?Soupa: Zonder enige twijfel. Kijk, veel vrouwen zorgen ervoor dat de kerk dagelijks blijft draaien. Ze onderwijzen de catechismus, ze verrichten sociaal werk, ze helpen met pastoraal werk. Dat maakt ze gelukkig en dus nemen ze vaak de rest voor lief. Maar zeker sinds de encycliek Humanae Vitae uit 1968, die contraceptie en abortus verbood, zijn veel geëmancipeerde vrouwen vertrokken. De autoritaire manier waarop de mannelijke geestelijkheid zijn wil oplegt aan vrouwen en binnendringt in het echtelijke leven, ervaren veel vrouwen als heel negatief.