Eind september reisde de Wit-Russische schrijfster Svetlana Aleksejevitsj (72) naar Berlijn voor een medische ingreep. Ze kreeg bezoek van verschillende vooraanstaande politici, maar gaf geen interviews aan journalisten. Toen onlangs bekend werd dat de veiligheidstroepen in Minsk een jongeman hadden doodgeslagen, wilde ze de stilte verbreken. Sinds de zomer komen in de Wit-Russische hoofdstad geregeld duizenden demonstranten op straat om vreedzaam te protesteren tegen de autocraat Aleksandr Loekasjenko. Die had in de aanloop naar de schijnverkiezingen van augustus belangrijke oppositieleden laten arresteren. De Europese Unie en de Verenigde Staten spraken van onregelmatigheden en legden sancties op.
...

Eind september reisde de Wit-Russische schrijfster Svetlana Aleksejevitsj (72) naar Berlijn voor een medische ingreep. Ze kreeg bezoek van verschillende vooraanstaande politici, maar gaf geen interviews aan journalisten. Toen onlangs bekend werd dat de veiligheidstroepen in Minsk een jongeman hadden doodgeslagen, wilde ze de stilte verbreken. Sinds de zomer komen in de Wit-Russische hoofdstad geregeld duizenden demonstranten op straat om vreedzaam te protesteren tegen de autocraat Aleksandr Loekasjenko. Die had in de aanloop naar de schijnverkiezingen van augustus belangrijke oppositieleden laten arresteren. De Europese Unie en de Verenigde Staten spraken van onregelmatigheden en legden sancties op. Aleksijevitsj maakt zich grote zorgen over de toekomst van haar land. Ze zegt dat ze dagelijks mails ontvangt die haar droevig maken, met gruwelijke foto's mensen die in Wit-Russische gevangenissen gefolterd worden.Enkele maanden geleden verliet u Wit-Rusland om in Berlijn een medische behandeling te ondergaan. Hoe gaat het met u?Svetlana Alexijevitsch: Ik heb trigeminusneuralgie, een vorm van aangezichtspijn. Maar ik kan weer praten, de zenuw is tot rust gekomen. Ik voel me uitstekend.Hoelang denkt u in Duitsland te blijven?Alexijevitsch: Tot Alexander Lukasjenko weg is. Het is vreselijk wat hij doet. Sinds de vervalste verkiezingen van augustus zijn er al 27.000 mensen gearresteerd. Wetenschappers, professoren, gewone mensen, arbeiders, studenten. Mensen uit alle lagen van de bevolking. Loekasjenko maakt het land kapot.Bent u zelf ook in gevaar geweest?Alexijevitsch: Ik was lid van de coördinerende raad van de oppositie. Aanvankelijk waren we met zeven leden, maar de een na de ander werd gearresteerd of sloeg op de vlucht. Ik was als enige nog niet opgepakt toen een buurman me waarschuwde dat er mij beneden mannen stonden op te wachten. Ik heb toen journalisten en vrienden opgetrommeld, zodat die mannen niet naar mijn appartement durfden te komen. Ik heb ook een aantal ambassadeurs uit EU-landen op bezoek gekregen.Dat klinkt dramatisch.Aleksijevitsj: Het kan Loekasjenko niet schelen of het land functioneert of niet. Er zijn al vijftig artsen gearresteerd, ondanks de corona-ellende en de overvolle ziekenhuizen. Een beroemde cardioloog uit Minsk verloor zijn baan omdat hij weigerde jonge artsen te ontslaan die mee hadden betoogd. Gisteren hoorde ik dat zijn vakantiehuisje in brand is gestoken. De daders lieten een dreigbrief en een doorgeprikte voodoopop van hem achter. Minsk zit vol gemaskerde eenheden, die willekeurig mensen controleren en arresteren. Het is een hybride burgeroorlog. Loekasjenko's aanhangers staan tegenover de andere helft van de bevolking.Wie zijn die aanhangers?Aleksijevitsj: Hij krijgt steun van heel gewone burgers, die wellicht bang zijn iets te verliezen. Maar vooral de oude Sovjet-relicten staan achter hem. Ik ben geschrokken dat het zo snel kan terugkeren: de methoden van de geheime politie uit het Stalintijdperk. We hebben tijdens de Tweede Wereldoorlog het fascisme verslagen en ontwikkelden er een intellectueel vaccin tegen, maar tegen de goelag en tegen Stalin hebben we geen enkel medicijn. De oude houdingen kunnen blijkbaar op elk moment weer geactiveerd worden.Deze zomer zei u dat u weer verliefd was geworden op het Wit-Russische volk.Aleksijevitsj: Dat was een hele tijd voor de verkiezingen, ik weet het nog precies. Om kandidaat te zijn voor de presidentsverkiezingen heb je in Wit-Rusland100.000 handtekeningen nodig. Op een dag ging ik boodschappen doen op de markt in mijn buurt en ik kon mijn ogen niet geloven: er stond een rij van wel vijf kilometer. De mensen schoven aan om te tekenen voor Viktor Babariko, de kandidaat van de oppositie. Ze waren speciaal daarvoor van ver gekomen. Ze hadden genoeg van Loekasjenko, zeiden ze. Ik herkende mijn eigen volk niet meer.Babariko werd niet veel later gearresteerd, hij kon zich nooit kandidaat stellen.Aleksjevitsj: Loekasjenko liet de belangrijkste kandidaten voor de verkiezingen arresteren of dwong hen te emigreren. Maar hij bereikte daarmee niet wat hij wilde, want hun vrouwen namen hun plaats in en konden op een nieuwe golf van enthousiasme rekenen. Waar die vrouwen ook kwamen, altijd stonden hen duizenden sympathisanten op te wachten. Hun mannen zaten in de gevangenis, zij voerden politieke campagne in hun plaats. Dat was in het verleden ondenkbaar.Een revolutie van de vrouwen.Aleksejevitsj: Svetlana Tichanovskaja nam de plaats in van haar man, net als Veronika Zepkalo. Babariko's vrouw was overleden, daarom nam zijn campagneleidster Maria Kolesnikova zijn plaats in. Loekasjenko heeft van vrouwen nooit een hoge dunk gehad. Hij liet zich vaak denigrerend uit over ons. Voor hem telt alleen wie in het leger heeft gediend. Hij onderschatte de vrouwen, tot ze zelfs in de dorpen van zich lieten horen.Waar is die kracht bij de Wit-Russische vrouwen vandaan gekomen?Aleksijevitsj: Vrouwen hebben het land overeind gehouden na de ineenstorting van de Sovjet-Unie. De mannen waren vaak wanhopig, velen begonnen te drinken. De vrouwen trokken met grote boodschappentassen naar de buurlanden en begonnen handel te drijven. Zo kwamen er voornamelijk vrouwelijke netwerken tot stand.Het greep mij erg aan toen ik al die vrouwen op straat zag komen. Ik wist niet er in Wit-Rusland zo veel mooie vrouwen waren. Het werd als snel duidelijk dat de verkiezingen vervalst waren. Hoe hebt u daarop gereageerd?Aleksijevitsj: Met onze coördinatieraad wilden we de macht overnemen zonder geweld of bloedvergieten. Het moesten feestelijke demonstraties zijn. We kwamen op straat met bloemen die we aan de gemaskerde mannen wilden geven, om te laten zien dat het ook voor hen een overwinning was. In Wit-Rusland hadden we altijd het gevoel achter te lopen op de geschiedenis. De laatste Sovjetrepubliek in Europa, wie wil dat nu zijn? Plots kwam daar met al die protesten verandering in. Het leek wel of er een nieuw land geboren werd.Lukasjenko liet vreedzame manifestanten in elkaar slaan. Was u te optimistisch geweest? Aleksijevitsj: Hij had dat allemaal al lang voorbereid. De wapens lagen klaar, zijn mannen stonden paraat. En ze handelden snel. Er werd meteen hardhandig opgetreden, er vielen schoten en ze gooiden traangasgranaten. Ik woon op een heuvel en zag vanuit mijn raam de traangaswolken over Minsk trekken. Ik hoorde geknal, sirenes, vreselijk lawaai, ik kon mijn tranen niet bedwingen. En toen vernamen we dat in de gevangenissen mensen werden gefolterd. Dat ze verdwenen. Sommigen zijn nog altijd niet teruggekeerd. Dat was de tweede grote schok.Wie zit in die knokploegen?Aleksejevitsj: Ze hebben geen politieschool gevolgd. Het zijn mannen die de opdracht hebben gekregen om de opstand neer te slaan en in ruil daarvoor hun agressie mogen botvieren. Het zijn jonge kerels die door het regime worden uitgerust met wapens en macht.Even was er sprake van dat er ook Russische veiligheidsagenten bij waren.Aleksijevitsj: Dat dacht ik eerst ook. Ik kon me niet voorstellen dat onze eigen mensen zo hardhandig zouden optreden tegen hun volk. En toch is het zo. Loekasjenko zou zijn huidige minister van Defensie hebben opgedragen tot het uiterste te gaan. De jonge mannen op de militaire school werd gevraagd: 'Zou je je ouders vermoorden om het land te verdedigen?'Hoe moet het nu verder?Aleksijevitsj: De coördinerende raad van de oppositie is opgedoekt. De leden zitten of zaten in de gevangenis, zijn het land uitgezet of gevlucht. Er is een nieuwe raad opgericht, de namen van de leden worden geheim gehouden om hen te beschermen. De communicatie verloopt via de sociale netwerken. Ik heb het gevoel het Westen niet goed beseft wat er in Wit-Rusland aan de hand is. Er is sprake van grof geweld tegen onschuldige burgers. De gevangenissen zitten vol mensen die maar één misdaad hebben begaan: demonstreren. Ze worden in de gevangenis systematisch vernederd. Er is vaak geen water in de toiletten. In cellen voor vijf mensen zitten vijfendertig gedetineerden samen. Ze moeten staande slapen, dagenlang, soms wekenlang. Het zijn verhalen die ik alleen ken uit het Stalin-tijdperk. Ze proberen mensen systematisch kapot te maken.Ik heb veel erge dingen gezien in mijn leven, maar wat er nu in Wit-Rusland gebeurt slaat alles. Een klein, trots land vecht tegen een krankzinnige, een moordenaar. Midden in Europa! En de wereld kijkt toe. Wat hebben deze mensen misdaan? Ze willen een nieuwe stembusgang. Ze willen dat duidelijk gemanipuleerde verkiezingen nietig worden verklaard. En wat zegt Loekasjenko? 'Nee, ik laat mijn minnares niet gaan.'Zegt hij dat zo?Aleksijevitsj: Ja. Zo ziet hij Wit-Rusland. En toch heeft hij van dat land een concentratiekamp gemaakt. Daarom zeg ik maar één ding: er moeten zwaardere sancties komen.Wat kan de EU doen?Aleksijevitsj: De Europese sancties zijn niet slecht, maar gaan niet ver genoeg. Het inreisverbod voor de hoofdmedewerkers van het regime haalt nauwelijks iets uit. Hun gezinnen kunnen nog altijd vrij reizen. En Loekasjenko heeft zijn hoge ambtenaren verboden het land te verlaten. Wit-Rusland zou kunnen worden uitgesloten van het internationale bankwezen. Er zouden sancties kunnen worden opgelegd die de nationale olie-industrie treffen, dat zou ernstige gevolgen hebben voor de economie. Loekasjenko zou machteloos staan tegenover de protesten die daarop zouden volgen. Wij willen een overdracht van de macht met vreedzame middelen, iets wat Loekasjenko zich niet kan voorstellen. Hij denkt dat het presidentschap zijn persoonlijk bezit is.Hij is niet de enige, op dit moment.Aleksijevitsj: Inderdaad, het lijkt wel besmettelijk. Maar Amerika is een groot, belangrijk land met sterke democratische instellingen. Wit-Rusland niet. Als het zo doorgaat, zal Loekasjenko ons verslaan.U spreekt van de geboorte van een nieuw land. Welk soort land zal dat zijn? Tijdens de demonstraties klonken er nauwelijks stemmen voor een aansluiting bij het Westen, zoals tijdens de Oranjerevolutie in Oekraïne.Aleksijevitsj: Dat klopt. Onze blik is wel op het Westen gericht, maar met deze protesten willen we vooral van een dictator af. Het gaat er niet om waar we bij willen horen. Het nieuwe Wit-Rusland, zoals u dat deze zomer hebt gezien, is een democratisch land. De rest komt later.Op dit moment staan er twee groepen tegenover elkaar: een groep die de klappen uitdeelt en een groep die ze incasseert. Dat is in het beste geval een patstelling te noemen.Aleksijevitsj: Als het tot een economisch fiasco komt en als de politieke gevangenen worden vrijgelaten, bereiken we misschien een punt waarop iets nieuws kan ontstaan. Misschien laat Rusland niet toe dat we de blik op Europa richten, maar zelfs daar zou ik me momenteel bij kunnen neerleggen. Alles is beter dan wat we nu hebben.En als dat niet gebeurt?Aleksijevitsj: Loekasjenko is tot alles in staat. Ik kan me voorstellen dat hij het land in een totale chaos stort, met het scenario van een burgeroorlog tot gevolg.Hoe bedoelt u?Aleksijevitsj: Wit-Rusland is momenteel een land onder de wapens. Er zijn allerlei troepen ingezet om de oppositie te onderdrukken. De leden van die nieuwe speciale eenheden voelen zich nauw verbonden met elkaar door het bloed dat ze vergoten hebben. Zij vrezen dat een nieuwe regering hen ter verantwoording zal roepen. En dan is er nog de corona-epidemie. Dat zou allemaal samen een uitslaande brand kunnen veroorzaken.Wat er nu in uw land gebeurt, is bepalend voor de toekomst. Valt het u zwaar om vanuit het buitenland toe te moeten kijken?Aleksijevitsj: Ik heb medische hulp nodig. Als ik in de gevangenis was terechtgekomen, had ik het niet lang uitgehouden. Meer kan ik op dit ogenblik niet doen.Bent u bereid om als interim-president te fungeren?Aleksijevitsj: Die vraag is mij eerder al gesteld, maar ik heb er nooit echt over nagedacht. Ik ben een schrijver, geen politicus. Voor de politiek heb je andere talenten nodig. Die talenten bezit ik niet.U bent niet de enige belangrijke oppositiefiguur die op dit moment in Duitsland verblijft. Hebt u contact met de Russische advocaat en activist Alexei Navalny?Aleksijevitsj: Nee.En met andere leden van de Russische oppositie?Aleksijevitsj: De voorbije zomer heb ik de Russische intellectuelen opgeroepen tot solidariteit: 'Een klein land wordt voor jullie ogen vernietigd, waarom doen jullie niets?' Tien mensen hebben erop gereageerd, moedige democraten. Maar toch: slechts tien.Hoe verklaart u dat?Aleksijevitsj: De opvatting dat de landen om hen heen tot de Russische invloedssfeer behoren, zit diep verankerd in het Russische volk.Het is onrustig op veel plaatsen in de Russische periferie: Wit-Rusland, Oekraïne, Georgië, Kirgizië, Moldavië, Azerbeidzjan, Armenië. Waarom gebeurt dat nu, dertig jaar na het einde van de Sovjet-Unie?Aleksijevitsj: Het rijk is zwak geworden. Overal sterft de communistische elite langzaam uit. Zij die de macht willen grijpen, vechten nu tegen elkaar. Het is een grote ketel waarin alles samen kookt: oude communisten en nieuwe kapitalisten.U wilt in Duitsland blijven tot Loekasjenko weg is. Denkt u binnenkort terug te kunnen keren?Aleksijevitsj: Iets geeft me het gevoel dat het niet lang meer zal duren. Ik denk niet dat Loekasjenko tegen de heftige golf van protest bestand zal blijven. Zijn tijd is definitief voorbij. Maar daarvoor hebben we de hulp nodig van de internationale gemeenschap. © Der Spiegel