1. Staatshervorming

'Enkel wat we vinden beter samen te kunnen doen, moeten we samen doen.'
...

Vicepremier Koen Geens (CD&V) publiceerde donderdagavond op zijn website een opmerkelijk opiniestuk. Onder de titel 'Vandaag moed vinden voor 50 jaar toekomst'doceert Geens, die samen met voorzitter Joachim Coens het federale CD&V-onderhandelingsteam vormt, dat er ook vandaag een staatshervorming mogelijk is. Meer zelfs, hij betoogt dat een 'budgettaire sanering en sociaal-economische sanering' niet zonder 'een efficiënte staatsinrichting' kan. De tekst is een cruciaal werkstuk, niet alleen voor de regeringsvorming, maar ook voor de hervorming van het land.Lees even de inleiding van het opiniestuk van Geens:'De geschiedenis toont aan dat wanneer de economische, politieke, budgettaire, financiële of voedselcrisis het ergst toesloeg, er toch een staatshervorming aankwam. Dat was ook zo met het eerste kabinet-Dehaene, toen de eerste minister in 1993 met de institutioneel meest ingrijpende staatshervorming ooit kwam. Er is uiteraard geen aantoonbaar oorzakelijk verband. Toch gaat het éne, namelijk budgettaire sanering en sociaal-economische vooruitgang, niet zonder het andere, namelijk een efficiënte staatsinrichting. Of het nu België of de Europese Unie is, een staatachtige structuur is nooit definitief voltooid, evenmin als een ondernemingsstructuur of een verenigingsstructuur. Wil die structuur niet verdorren, dan moet ze zich telkens opnieuw heruitvinden om levenskrachtig te blijven.'In zijn opiniestuk stelt Geens een aantal pertinente vragen over de staatsinrichting, hij noemt het zelf 'architectuurvragen':'Zit het kiessysteem snor? En de grootte van de kieskringen? Moeten de Belgische en deelstatelijke verkiezingen samenvallen of niet? Heeft de Belgische regering een meerderheid in elke deelstaat nodig of niet? Zo ja, is dat dan dezelfde meerderheid als die van de deelstatelijke regering? Wisselt de premier van taalrol? Wordt er dan gewisseld om de 5 jaar, of om de 2,5 jaar? De juridisch meest passende benaming, federalisme of confederalisme, van de uiteindelijk gekozen formule is niet zo belangrijk: België is nu eenmaal volstrekt origineel, net als de Europese Unie. Zwitserland trouwens ook.'Het zijn allemaal essentiële vragen, die inderdaad een antwoord verdienen.Wat verder vervolgt Geens dat 'niet alleen de architectuur van, ook de bevoegdheidsverdeling binnen België opnieuw bekeken moet worden. De leidraad is de autonomie van de deelstaten. De interdeelstatelijke voorkeurverschillen zijn namelijk groot.' Hij noemt zelf de afschaffing van de woonbonus in Vlaanderen en de fundamentele herziening van het Vlaams kinderbijslagstelsel als goede voorbeelden.En dan schrijft de CD&V-topman nog: 'De huidige uitsplitsing van bevoegdheidspakketten over Belgische overheid en deelstaten moet tegen het licht van de homogeniteit en de efficiëntie gehouden worden. Zo bijvoorbeeld is de gezondheidszorg (naast strafuitvoering, mobiliteit, migratie ...) hopeloos versplinterd tussen de deelstaten en België. Dat maakt materniteiten en hartcentra, ziekenhuisfinanciering of contingentering van artsen tot bijzonder heikele kwesties. En ik ontdoe me niet van de indruk dat de gezondheidszorg efficiënter zou zijn zonder 'wafelijzer': waarom zouden 'wij' zuiniger zijn, als 'zij' dat niet zijn, en omgekeerd. Een overheveling naar de deelstaten naar het model van de kinderbijslag lijkt niet langer ondenkbaar.'Geens wil dus een staatshervorming en denkt daarbij dat bijvoorbeeld de gezondheidszorg naar de regio's kan worden overgeheveld.Verder wijst hij op artikel 35 van de grondwet: 'Enkel wat we vinden beter samen te kunnen doen, moeten we samen doen. Dat is artikel 35 G.W., de gouden regel van de subsidiariteit. Minstens bepaalde gezagsdepartementen voldoen aan dat vereiste. Om efficïentieredenen voldoen ook belangrijke delen van de sociale zekerheid aan dat vereiste, namelijk in zoverre ze arbeidsrisico's verzekeren en dus arbeidsinkomen vervangen: België is namelijk zo klein dat woon- en werkplaats te vaak in een andere deelstaat liggen. Deze opdeling in inkomensvervangende (bijvoorbeeld werkloosheid) en kostencompenserende (bijvoorbeeld gezondheidszorg) sociale zekerheid is sinds lang gangbaar.'Belangrijk is dat Geens het artikel 35 van de grondwet naar boven spit als uitgangspunt: dat er gekeken wordt wat we het best nog samendoen. In dit opiniestuk stapt de CD&V-vicepremier dus een heel eind mee met de N-VA. Het moet dan ook geen verbazing wekken dat CD&V en N-VA tijdens de huidige regeringsonderhandelingen aan dezelfde koord trekken en maar moeilijk uit elkaar te drijven zijn. Met als bijkomende reden dat zonder N-VA er in de federale regering geen Vlaamse meerderheid is en die vindt CD&V noodzakelijk om hervormingen door te voeren.De timing van Geens' opiniestuk is misschien verrassend, inhoudelijk is het dat niet. Wie hem een beetje volgt en kent, weet hoe Geens denkt over een efficiënte staat en in het bijzonder over België. Tien jaar geleden gaf hij een interview aan Knack waarvan de titel luidde: 'We hebben niet meer de kracht om essentiële beslissingen te nemen'. Toen al zei hij het volgende (met overigens ook al een verwijzing naar de hartcentra):'We moeten ons afvragen of je in een federaal land niet efficiënter met de middelen kunt omspringen door ze op regionaal vlak te beheren, in plaats van op federaal niveau. Dat veronderstelt echter sociale cohesie, en die is er te weinig. Bovendien moet je in België altijd rekening houden met de standpunten van de partijen aan de andere kant van de taalgrens, waar heel andere opvattingen heersen. Neem de hartcentra. Als er in het minst bevolkte landsdeel meer hartcentra zijn dan in het meest bevolkte, terwijl er naar internationale normen meer dan voldoende zijn, wat denkt u dan dat het vraagt van het meest bevolkte landsdeel om niet inhalig te zijn? De prestaties in die hartcentra worden uiteindelijk toch federaal terugbetaald.'Op de vraag of ons federaal model uitgewoond is, antwoordde Geens: 'De toekomst zal dat uitwijzen, maar je ziet wel dat we evolueren in de richting van een confederaal model - al mag je het woord 'confederaal' niet in de mond nemen of velen beginnen al te steigeren.'Velen zien zo'n confederaal model als een opstapje naar de splitsing van het land, zo wierpen we tegen. 'Ik begrijp dat', zei de CD&V'er tien jaar geleden, 'maar vandaag zit alles zo rotsvast dat we ons moeten afvragen in welke mate het onze gezamenlijke en afzonderlijke toekomst niet hypothekeert. Om het huwelijk niet verder te laten verdampen, zou het opbouwender zijn als we vertrokken van de vraag: wat kunnen we nog zinvol samen doen? Buitenlandse Zaken en Defensie zijn in mijn ogen evidente zaken die je het best op Belgisch niveau verder afhandelt. Vanaf dan wordt het moeilijker.'Het meest opmerkelijke aan het opiniestuk dat Geens deze week publiceerde is dus niet de inhoud, maar wel dat het er nu pas komt. Bovendien moet er worden vastgesteld dat er tien jaar later nog steeds niet veel is veranderd, zelfs integendeel: we zitten vandaag zo mogelijk nog meer 'rotsvast' dan toen, en we moeten ons nu zeker afvragen 'in welke mate het onze gezamenlijke en afzonderlijke toekomst niet hypothekeert'. En dat alles terwijl de CD&V sinds 2007 onafgebroken in de federale regering zit en met Koen Geens, die zelf sinds 2013 onafgebroken minister is, eerst van Financiën en daarna van Justitie. Zou het er nu wel van komen? De economische gevolgen van het coronavirus zijn voor België extra pijnlijk. 'Een kwijnende economie betekent minder inkomsten en meer uitgaven voor de overheid. Dat kunnen we ons niet echt permitteren', zo schreven we al in Knack deze week.Dat blijkt ondertussen uit de groeivooruitzichten voor ons land. Die werden verlaagd. Tot nog toe ging men voor België uit van een povere groei van 1,2 procent dit jaar. Zakenkrant De Tijd meldt dat KBC zijn groeivooruitzicht verlaagt naar 0,8 procent en citeert Jan Van Hove, hoofdeconoom van KBC: 'De grote economische impact van het virus in Italië en Duitsland heeft een negatieve invloed op onze export. België is kwetsbaar voor een verstoring van de internationale aanvoerlijnen. Bovendien weegt het coronavirus op het consumentenvertrouwen. Daardoor zal de groei van de consumptie zwak zijn.'ING verlaagt de groeivooruitzichten naar 0,7 procent. 'De aanvoer uit China is ontwricht', aldus ING-econoom Philippe Ledent. 'Bovendien worden meer en meer evenementen geschrapt. We verwachten een krimp van de economie in het eerste kwartaal en ongeveer een nulgroei in het tweede.'Belfius verlaagt de groeivooruitzichten naar 1 procent. 'Ons basisscenario gaat ervan uit dat men het virus relatief snel onder controle krijgt en dat er enkel een impact is in het eerste kwartaal', aldus Belfius-econome Annelore Van Hecke. 'Bovendien is het consumentenvertrouwen nog steeds relatief hoog.' BNP Paribas Fortis verlaagde al eerder de groeiraming naar 0,7 procent en ze laat de mogelijkheid open dat ze die nog verder zal verlagen.De groeiprognose voor België ligt vandaag tussen 0,7 en 1 procent. Het is van 2013 geleden dat onze economische groei nog zo laag was. En dat heeft grote gevolgen voor de overheidsfinanciën. De Europese Commissie zag ons begrotingstekort vóór de coronacrisis oplopen tot 2,5 procent van het bbp, met de coronacrisis en de lagere groei zal dat oplopen tot 3 procent.Waarom zullen de economische gevolgen België extra pijnlijk treffen? Omdat we er niet op zijn voorbereid. Het coronavirus was niet te voorspellen, maar iedereen wist wel dat er vroeg of laat een economische crisis zou aankomen. Daarop hebben de voorbije regeringen niet geanticipeerd. Onze overheidsfinanciën werden - ondanks alle beloften - niet op orde gebracht.Als je zwak staat komt elk stootje hard aan, als je geen financiële reserves hebt, is elk verlies pijnlijk. Het coronavirus katapulteert ons tien jaar terug in de tijd. We kunnen alleen maar hopen dat we het coronavirus snel onder controle krijgen en dat er enkel economische impact zal zijn tijdens de eerst drie maanden van dit jaar. Anders zullen we nog verder terug in de tijd worden gezwierd.Als reactie op de economische en financiële weerslag van het coronavirus op de economie, had de Amerikaanse Centrale Bank, de Federal Reserve, het al eerder gezegd: 'We zullen onze beschikbare instrumenten inzetten en gepast reageren om de economie te ondersteunen.' Ze voegde meteen de daad bij het woord en verlaagde de rente met 0,5 procent.De Europese Centrale Bank (ECB) volgde wat later met een soortgelijke mededeling, die even duidelijk was: 'De uitbraak van het coronavirus ontwikkelt zich snel en creëert risico's voor de economische vooruitzichten en de financiële markten. (...) Wij zijn klaar om alle gepaste en doelgerichte maatregelen te nemen die noodzakelijk en evenredig zijn met het onderliggende risico.' De ECB heeft het moeilijk om de rente nog veel lager te duwen, want die staat nu al op nul.De kracht van de centrale banken in deze crisis is ook beperkt. Ze kan de rente verlagen om de economie wat meer zuurstof te geven, volgens sommigen om nog meer doping te geven. Door haar beleid maakt ze lenen en investeren opnieuw of nog meer spotgoedkoop. Dit monetaire beleid zal het economische leed beperkt kunnen verzachten, maar zal ook veel schade berokkenen. Iedereen met wat spaargeld bijvoorbeeld wordt erdoor getroffen, want dat brengt niet meer op, rekening houdend met de inflatie lijdt een brave spaarder zelfs verlies. En zoals het er nu naar uitziet, zal dat zo nog een heel lange tijd het geval zijn.Ook de overheden springen bij om de economische terugval af te remmen. Italië is het zwaarst getroffen in Europa en besliste al om 3,6 miljard noodhulp uit te trekken voor de getroffen sectoren. Budgettair kan het zich dat niet veroorloven, maar het vroeg al aan Europa om flexibel te zijn bij het beoordelen van het begrotingstekort. Ook België en andere EU-landen zullen daar wel op aandringen. Gevolg is dat de overheidstekorten en -schulden (opnieuw) zullen toenemen. Het ziet er dus ook naar uit dat we nog heel lang daarmee zullen moeten leven.De directe financieel-economische gevolgen van de corona-uitbraak mogen niet worden onderschat, maar ook de reacties van de centrale banken en overheden hebben pijnlijke consequenties die eveneens niet mogen worden onderschat. We zullen de gevolgen van beide nog lang voelen.