Zal de regering-Jambon de aandacht meer naar zich toe kunnen trekken dan de regering-Bourgeois?

Bart Maddens: Je moet niet te denigrerend doen over de regering-Bourgeois. Die heeft ook grote beslissingen genomen, en er was het voluntarisme van ministers als Bart Tommelein (Open VLD) en Ben Weyts (N-VA). Het klopt wel dat Geert Bourgeois het imago had van een grijze notaris, die beslissingen leek te acteren eerder dan zelf het voortouw te nemen. Jambon zal een veel politiekere invulling geven aan het ambt van minister-president. Hij heeft daar ook de uitstraling en het talent voor.

Het is de vraag of de N-VA met dit hardere beleid het Vlaams Belang de wind uit de zeilen zal kunnen nemen.

Bent u tevreden over de communautaire ambities van deze regering?

Maddens: Nee, eerder ontgoocheld. Toen Jan Jambon het regeerakkoord presenteerde, heeft hij zelfs helemaal niets over het institutionele gezegd. De regering-Jambon schuift de hete aardappel door naar het parlement, dat wordt 'uitgenodigd om een grondige reflectie op te starten over de gewenste staatsinrichting'. In de eerste teksten van deze regering worden enkel neutrale termen gebruikt en is zelfs de herfederalisering van bevoegdheden niet uitgesloten. Ik ben ook ontgoocheld in de versoepeling van de taalregeling voor het hoger onderwijs, waardoor meer lessen in het Engels zullen worden gegeven.

Jambon kreeg als vicepremier in de regering-Michel de kritiek dat hij als Vlaams-nationalist Belgischgezind leek te worden. Is het dat wat we nu ook zien?

Maddens: Jambon is een separatist tot in de nieren. Hij heeft een haast mythische reputatie binnen de Vlaamse Beweging, ook al omdat hij het grootste deel van zijn carrière heeft doorgebracht in de Vlaamse Volksbeweging. Dat is het grote verschil met Geert Bourgeois, die altijd al een partijman was. Daarom zijn de verwachtingen nu zo hooggespannen: men hoopt echt dat Jan Jambon het fundament zal leggen voor de Vlaamse staat. Maar dan zal hij wel krachtiger uit de hoek moeten komen.

Een voorstel uit de Startnota dat wel het regeerakkoord heeft gehaald: de Vlaamse canon.

Maddens: Zo'n canon is heel erg nodig en nuttig. Ik geef een cursus over de Belgische politiek aan buitenlandse Erasmus-studenten in Leuven, en dan is het belangrijk om te weten welke geschiedenisfeiten relevant zijn om onze samenleving te begrijpen. Ik worstel daar zelf mee, dus ik zou graag op zo'n canon kunnen terugvallen.

De historicus Bruno De Wever vonden dat een onzalig idee.

Maddens: Het mag natuurlijk geen ideologisch project worden. Die canon moet worden toevertrouwd aan onafhankelijke experts en zal ook wapenfeiten uit de Belgische geschiedenis moeten vermelden, zoals de totstandkoming van onze grondwet en het ontstaan van de monarchie. Anders zal de canon politiek verbrand raken en door niemand worden gebruikt.

Vlaanderen zal uit het interfederale gelijkekansencentrum Unia stappen. Is dat een communautaire daad?

Maddens: Dat lijkt een van de maatregelen die gerecupereerd zijn uit de onderhandelingen met het Vlaams Belang, net zoals de beperking van de toegang tot sociale woningen en sociale rechten voor nieuwkomers. Die maatregelen moeten de pijn bij de rechtse achterban van de N-VA verzachten. Die had gehoopt dat hun partij met het Vlaams Belang kon samenwerken.

Ook toppers als Theo Francken drukken daarover nog altijd hun teleurstelling uit.

Maddens: Veel N-VA'ers waren er inderdaad oprecht van overtuigd dat er dit keer een einde zou komen aan het cordon sanitaire. Maar anderzijds ziet men ook in dat de N-VA het Vlaams Belang wel moest loslaten. Het alternatief was een langdurige blokkering van het Vlaamse beleidsniveau. Dat er nu wat rechtsere accenten worden gelegd in het regeerakkoord, die geïnspireerd zijn door het Vlaams Belang, is volstrekt normaal in een democratie. Het is goed dat het verkiezingsresultaat zich vertaalt in een wat rechtser beleid. Stel dat Groen in mei 20 procent had gehaald, dan had het regeerakkoord er natuurlijk helemaal anders uitgezien, zelfs zonder Groen in de regering.

Dat er nu wat rechtsere accenten worden gelegd, is volstrekt normaal in een democratie.

Zal het Vlaams Belang als een schaduw over de regering-Jambon hangen?

Maddens: Het wordt een evenwichtsoefening, dat was al te merken tijdens de presentatie van het regeerakkoord. Enerzijds worden er hardere maatregelen voorgesteld, en wordt de lat voor nieuwkomers hoger gelegd. De N-VA zal daar de komende jaren de nadruk op leggen. Anderzijds wordt dat geframed in een inclusief en warm discours: Vlaanderen moet die nieuwkomers die over de lat raken ook alle kansen geven. Maar zal de N-VA erin slagen om het Vlaams Belang de wind uit de zeilen te nemen met dat hardere beleid? Misschien duiken er technische en juridische obstakels op die de CD&V en de Open VLD zouden kunnen aangrijpen om op de rem te gaan staan. Dan zit het Vlaams Belang op rozen.

Is de relatie tussen de N-VA en het Vlaams Belang sinds de toenaderingspogingen deze zomer fundamenteel gewijzigd?

Maddens: De N-VA is in principe altijd een tegenstander geweest van het cordon sanitaire, maar heeft het in de praktijk steeds rigoureus toegepast. Zelfs na de gemeenteraadsverkiezingen van 2018, toen er meerderheden tussen de N-VA en het Belang mogelijk waren op plaatsen als Antwerpen en Ninove. Dat is helemaal veranderd: de N-VA erkent nu dat ze voldoende gelijkenissen en raakpunten heeft met het Vlaams Belang om tot een gemeenschappelijk regeerakkoord te komen. Vlaams Belang is voor de N-VA niet langer de grote vijand maar een lid van de Vlaams-nationale familie, alle verschillen ten spijt. Dat opent het perspectief op een Vlaams-nationale regering in 2024. Het enige wat de twee partijen daarvoor moeten doen, is nog vijf zetels meer halen in het Vlaams Parlement.

In juli eiste Liesbeth Homans 'spijkerharde garanties' van CD&V en Open VLD dat zij niet in een federale regering zouden stappen zonder Vlaamse meerderheid. Zou ze die hebben gekregen?

Maddens: Daar hebben we niets meer over gehoord. Ik zie niet in waarom CD&V en Open VLD daaraan zouden toegeven. Waarom zouden zij hun lot federaal in handen van de N-VA leggen en die partij de mogelijkheid geven om België helemaal te blokkeren?

Vorige week zei Theo Francken het confederalisme eventueel op te willen geven in onderhandelingen met de PS. Ziet u dat gebeuren?

Maddens: Dat maakt deel uit van een perceptiespel. Ik denk dat die gesprekken zullen mislukken. De N-VA heeft het vijf jaar geprobeerd zonder staatshervorming en zonder de PS, en ze heeft de verkiezingen dramatisch verloren. Een regeerakkoord zonder staatshervorming mét de PS krijgt zelfs Bart De Wever niet meer aan zijn achterban verkocht.

Slotvraagje: de opkomstplicht in gemeenten wordt afgeschaft. Bent u daar als politoloog tevreden mee?

Maddens: Ik juich dat toe. Ik pleit al dertig jaar voor het afschaffen van de opkomstplicht. Een overheid mag de vrijheden van haar burgers alleen maar inperken als dat een duidelijk nut heeft. Dat is voor de opkomstplicht niet het geval, want het is niet zo dat de Vlamingen daar een kwalitatief beter functionerende democratie voor in de plaats krijgen. Of doen wij het echt zoveel beter dan de Scandinavische landen of Nederland, waar die plicht niet bestaat?

Reageren op dit artikel kan u door een e-mail te sturen naar lezersbrieven@knack.be. Uw reactie wordt dan mogelijk meegenomen in het volgende nummer.