Wat drijft het Russische regime?

Betoging in Tokio, 24 februari Poetin heeft de hele regimetop in zijn greep. De angst regeert. © Gettyimages
Hier staat ingevoegde content die informatie op uw apparaat wil opslaan en/of openen. U heeft hiervoor geen toestemming gegeven.
Klik hier om dit alsnog toe te laten

Ondanks hun lange, getroebleerde voorgeschiedenis lijkt er geen logische onderbouw te bestaan voor de Russische militaire invasie in Oekraïne. ‘Ze is volslagen irrationeel. Ik zie niet in hoe deze invasie voor Rusland enig positief resultaat kan opleveren.’

Sergej Sjojgoe leek vorige zondag allesbehalve op zijn gemak. Tijdens een opgenomen meeting met de Russische president Vladimir Poetin kreeg hij te horen dat het Westen en de NAVO-landen ‘illegitieme sancties’ ondernemen tegen Rusland. In de ambtelijke termen waarvan Poetin zich zo graag bedient, gebood hij de minister van Defensie om de ‘afschrikkingswapens’ in verhoogde staat van paraatheid te brengen.

Voor de buitenwereld staat Sjojgoe vooral bekend als de organisator van Poetins kampeeruitjes. Elk jaar trekken beide mannen naar de wilde natuur van Toeva, Sjojgoes geboortestreek aan de grens met Mongolië. Daar worden ze dan gefotografeerd terwijl ze in bloot bovenlijf vissen, sjasjliek boven het kampvuur roosteren of met een sneeuwtank over de permafrost tuffen. In het erg gepersonaliseerde Russische regime, waar persoonlijke banden met de grote baas belangrijker zijn dan formele machtsposities, geldt Sjojgoe als bijzonder invloedrijk.

Naar die ontspannen sfeer is het intussen ver zoeken. Tijdens de audiëntie van zondag kon Sjojgoe nauwelijks zijn ongemak verbergen. Maar ook zonder de opdracht om de Russische kernwapens in verhoogde staat van paraatheid te brengen zijn het voor de Russische defensieminister spannende dagen. Het is ondertussen duidelijk dat de Russische invasie van Oekraïne voorlopig geen overweldigend succes is. Ondanks aanvankelijke voorspellingen is het Russische leger er niet in geslaagd om de Oekraïense luchtafweer en luchtmacht volledig uit te schakelen. Doordat verschillende legeronderdelen op verschillende plekken het land zijn binnengevallen, is het moeilijk om de bevoorrading te verzorgen. Verschillende tankcolonnes zijn stilgevallen door een gebrek aan benzine. Bovendien blijken veel Russische legeronderdelen nauwelijks gemotiveerd om te vechten. Soldaten die gevangengenomen werden, verklaren dat ze dachten deel te nemen aan militaire manoeuvres. Bemoedigend voor de Oekraïners is ook dat er voorlopig geen berichten komen van plunderingen of Oekraïense legeronderdelen die zich overgeven. Als het Russische leger hoopte dat de overrompeling van Oekraïne vlot en zonder al te grote tegenstand zou verlopen, blijkt de realiteit voorlopig weerbarstiger.

Voor de Russen behoort Oekraïne tot de Russische invloedssfeer. En die is voor het Kremlin een soort goddelijk recht.

Sjojgoe neemt een speciale plaats in binnen de Russische machtselite. Het gros van Poetins naaste kring bestaat uit ex-KGB-collega’s en voormalige collega’s uit de stedelijke administratie van Sint-Petersburg. Sjojgoe, van opleiding burgerlijk ingenieur, is een van de weinige toppers die op basis van zijn verdiensten is opgeklommen. Hij geldt als een competent bestuurder. Als minister van Noodsituaties slaagde hij erin om een relatief efficiënte overheidsdienst uit te bouwen. Bovendien kwam hij bij elke bosbrand, overstroming of aardbeving prominent in beeld als een hardwerkend, efficiënt man. Nadat hij in 2012 was aangetreden als minister van Defensie kreeg hij de taak om het Russische leger te moderniseren. Waar een aanzienlijk deel van het defensiebudget ooit verdampte door corruptie, stelde Sjojgoe orde op zaken. Voorheen draaide het Russische leger grotendeels op dienstplichtigen, maar onder hem steeg het aandeel beroepsmilitairen. Hij moderniseerde niet alleen het wapentuig, maar ook de huisvesting en de logistiek. Als een van zijn eerste beleidsdaden pakte Sjojgoe uit met het nieuws dat het leger wasmachines zou kopen, zodat soldaten hun uniformen niet langer in de gootsteen hoefden te wassen. Het is een van de weinige voorbeelden waar de Russische overheid erin geslaagd is om een overheidsdienst ingrijpend te hervormen.

Het Lichaam

Net als het gros van de Russische machtshebbers geldt Sjojgoe niet als een ideoloog. Voor zover hij al ideologisch getinte statements maakt, lijken ze eerder een manier om de baas te behagen dan een uiting van zijn persoonlijke missie om de geopolitieke aanranding van Rusland te wreken. Net als veel medestanders lijkt hij het maar niets te vinden dat Poetin een soort heilige oorlog voert.

Ondanks de vele misverstanden en meningsverschillen met het Westen werd Poetin met recht en rede beschouwd als een rationele actor. Toen de NAVO in 2008 onder impuls van de Amerikaanse president George W. Bush de belofte maakte aan Oekraïne en Georgië dat zij tot het bondgenootschap zouden mogen toetreden, interpreteerde Poetin dat – niet ten onrechte – als een mogelijke veiligheidsbedreiging. De inval in Georgië in 2008, de annexatie van de Krim in 2014 en de interventie in Syrië vanaf 2015 waren gruwelijk en ongehoord, maar tegelijk waren het beperkte operaties waarachter een zekere ratio schuilging. Zoals elke Ruslandkenner – ook ondergetekende – u al die jaren heeft voorgehouden: Poetin was geen gesjeesde James Bondslechterik.

Maar sinds het begin van de Oekraïnecrisis zijn er minder redenen om aan te nemen dat Poetin nog steeds rationeel handelt op basis van een realistisch wereldbeeld. In een opgenomen en later uitgezonden zitting van de Russische Veiligheidsraad liet hij zich ‘adviseren’ over het al dan niet erkennen van de Volksrepublieken Donetsk en Loegansk, die zich in 2014 afscheurden van Oekraïne. De overige leden van de Veiligheidsraad, die gelden als de absolute top van het regime, zegden volmondig hun steun toe. Velen van hen leken verstijfd van angst. Ze hadden een goede reden om geen voorbehoud aan te tekenen: Poetin had de erkenningsdocumenten vooraf al getekend. De omkaderende televisieshow had een duidelijke reden: niemand zal achteraf kunnen beweren dat hij de erkenning voor de Volksrepublieken een slecht idee vond. De top van het Russische regime zit met hem in hetzelfde bootje, of ze dat nu willen of niet.

Het is al jaren duidelijk dat Poetin als leider niet meer het volledige plaatje krijgt tijdens zijn briefings. Omdat het Russische machtssysteem vrijwel volledig gebaseerd is op persoonlijk contact met de grote baas is het voor adviseurs niet interessant om slecht nieuws te brengen. Waar Poetin er in zijn beginjaren relatief goed in slaagde om economische motivaties en veiligheidsbelangen met elkaar te verzoenen, bestaat zijn naaste kring tegenwoordig bijna uitsluitend uit militairen en veiligheidsadviseurs, die hem steunen in zijn paranoïde kijk op de wereld. De coronapandemie lijkt daarbij niet te hebben geholpen: Poetin sloot zich in zijn ambtswoning bijna hermetisch af van de buitenwereld en bezoekers moesten twee weken in quarantaine voor ze hem konden zien. Binnen het team dat voor zijn persoonlijke veiligheid instaat, heeft Poetin als codenaam ‘Tjelo’, letterlijk: ‘het Lichaam’. Binnen het hypergepersonaliseerde Russische systeem is de fysieke en mentale gezondheid van de leider de hoeksteen van het regime.

Obsessie

Het is al langer duidelijk dat Oekraïne een obsessie is voor de Russische president. Op 12 juli 2021 publiceerde hij een uitgebreid historisch artikel over ‘de historische eenheid van Russen en Oekraïners’. De spanningen tussen beide landen wijt Poetin aan ‘externe krachten’ die de Oekraïense regering manipuleren. Het huidige Oekraïne is dan ook niets minder dan een boosaardig, anti-Russisch project dat via ‘gedwongen assimilatie’ een ‘etnisch pure Oekraïense staat’ wil creëren. Eigenlijk zouden Rusland en Oekraïne als Duitsland en Oostenrijk moeten zijn, vindt Poetin: buren met ‘een vergelijkbare etnische samenstelling en cultuur, die in feite een taal delen’ en elkaar hartelijk verwelkomen.

Poetin krijgt niet het volledige plaatje tijdens zijn briefings. Voor zijn adviseurs is het niet interessant om slecht nieuws te brengen.

Zowel het historische artikel als de speech waarmee Poetin Oekraïne de oorlog verklaarde, baadt in een sfeer van imperialisme. Die reflex tegenover Oekraïne is niet nieuw. Zelfs toen NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne nog niet op tafel lag, gaf Poetin al te kennen dat hij Oekraïne niet als een onafhankelijke staat beschouwt. In de ogen van het Russische regime behoort het land tot de Russische invloedssfeer. En die is voor het Kremlin een soort goddelijk recht. Landen binnen die invloedssfeer horen hun beleid af te stemmen op Rusland. De Maidanrevolutie, waarbij pro-Europese Oekraïners de regering van Viktor Janoekovitsj omverwierpen, ervoer Poetin dan ook als een vorm van verraad. Gevoed door wankele rapporten van zijn inlichtingendiensten raakte hij ervan overtuigd dat de revolutie uitgedokterd was door de CIA. Dat veel Oekraïners geloven dat ze beter af zouden zijn in een democratie naar Europees model is voor Russische leiders niet alleen onvoorstelbaar, het is een regelrechte bedreiging voor de eigen legitimiteit.

Wat drijft het Russische regime?

Buitenland eerst

Pogingen om de situatie te herstellen bleken weinig effectief. Na de verovering en annexatie van de Krim in februari 2014 steunde Rusland ook de Russischgezinde rebellen in Oost-Oekraïne, die in april 2014 de Volksrepublieken Donetsk en Loegansk oprichtten. Maar de stille verwachting dat die destabilisering de nieuwe Oekraïense regering uit elkaar zou doen vallen, kwam niet uit. De opmars van de rebellen werd gestuit. Met de Minskakkoorden kwam er een staakt-het-vuren, dat echter grotendeels dode letter bleef. Bovendien kreeg Rusland via Minsk een relatief goede deal. Volgens de akkoorden moet Oekraïne de Volksrepublieken re-integreren binnen de Oekraïense staatsstructuur en hen een ‘speciale status’ verlenen. Met dat speciale statuut zou Rusland via de twee opstandige regio’s invloed krijgen om de Oekraïense besluitvorming te sturen.

Alleen werd ‘Minsk’ nooit echt uitgevoerd. Rusland beweerde dat het geen partij was in het conflict, en trok zijn wapensystemen niet terug uit de oorlogszone. Tegelijk leek ook Oekraïne allesbehalve haast te maken met de heropname van de opstandige republieken. Gaandeweg vergroeiden de Volksrepublieken met Rusland. Dat deelde er de voorbije jaren op grote schaal paspoorten uit. Bovendien zijn ook de leiders van de Volksrepublieken zelf geen grote voorstanders van een terugkeer naar Oekraïne. Daar zullen ze namelijk aan democratische verkiezingen moeten deelnemen. Met de erkenning van de Volksrepublieken Donetsk en Loegansk heeft Poetin een streep getrokken onder die logica. Door de scheurstaatjes te erkennen en hun claims op Oekraïens grondgebied te steunen, creëerde Rusland voor zichzelf een juridische aanleiding om militair tussenbeide te komen. Met een grootschalige militaire aanval lijkt Rusland erop te mikken de Oekraïense defensie uit te schakelen en een machtsvacuüm te creëren.

De inval in Oekraïne past ook binnen een evolutie waarbij Poetin zich exclusief op het Russische buitenlandbeleid richt. Dat is niet altijd zo geweest. In zijn eerste twee ambtstermijnen was hij voornamelijk op Rusland zelf gefocust. Tijdens zijn jaren als premier (2008-2012) reisde hij voortdurend het land af om zijn landgenoten mee op te stuwen in de vaart der volkeren. Maar sinds zijn terugkeer naar het presidentschap praat Poetin nauwelijks nog over Rusland. Tijdens zijn jaarlijkse State of the Union debiteert hij nog altijd cijfers over hoeveel vooruitgang Rusland wel boekt, maar op dagelijkse basis toont hij nauwelijks enige interesse voor binnenlands beleid. Poetin heeft de zorg voor Rusland al bijna tien jaar geoutsourcet aan de premier, die er in die hoedanigheid nauwelijks in slaagt de gevolgen van Poetins buitenlandbeleid te laten rijmen op zijn eigen besognes. Dmitri Medvedev, die tussen 2004 en 2008 en tussen 2012 en 2020 de Russische premier was, was in essentie een soort politieke boksbal die de binnenlandse impact incasseerde van Poetins beslissingen. Ook huidig premier Michaïl Misjoestin, die zich voor de invasie van Oekraïne nog in duizend bochten probeerde te wringen om de erkenning van de Volksrepublieken niet volmondig te steunen, lijkt de komende jaren vooral de brokken te mogen lijmen.

Te erg om te negeren

Tegelijk lijkt elke rationele onderbouwing voor deze invasie te ontbreken. Zelfs Sergej Oetkin, doorgewinterd buitenlandexpert bij de Russian Foreign Affairs Council, een denktank die onder andere de Russische overheid adviseert, geeft toe dat hij niet snapt hoe deze invasie het Russische buitenlandbeleid bevordert. ‘Deze invasie is volslagen irrationeel’, zucht Oetkin aan de telefoon met Knack. ‘Het kan tot niets goeds leiden. Alle problemen die we met het Westen hadden, zullen door dit conflict vermenigvuldigen in grootte. Ik zie niet in hoe deze invasie voor Rusland enig positief resultaat kan opleveren. Het lijkt alsof Poetin te veel slechte sciencefiction heeft gelezen.’

Het lijkt alsof Poetin te veel slechte sciencefiction heeft gelezen.’ Sergej Oetkin (Russian Foreign Affairs Council)

Oetkin geeft toe dat hij tot op het laatste moment nooit heeft gedacht dat Rusland tot een invasie zou overgaan. ‘Ondanks alle duidelijke signalen dacht ik dat de gevolgen te desastreus zouden zijn om te negeren. Net als alle andere analisten dacht ik dat de militaire opbouw een politiek middel was om onderhandelingen af te dwingen. Ik kan me niet voorstellen dat het regime niet wist tot wat voor zware sancties en isolement een inval zou leiden. Het lijkt totale waanzin dat Rusland hier opzettelijk voor gekozen heeft. En toch is het gebeurd.’

De strategische impact van de invasie is nu al enorm. Naast de zware sancties, die Rusland economisch dreigen te isoleren, lijkt Poetin een enorme coalitie tegen zichzelf te hebben gecreëerd. De Amerikaanse president Joe Biden, die er in het eerste jaar van zijn presidentschap alles aan deed om Oekraïne te negeren, heeft zich volledig achter de Oekraïense regering geschaard. Finland en Zweden lijken door deze beslissing finaal op weg naar NAVO-lidmaatschap. Duitsland, waar lange tijd politieke consensus heerste over de noodzaak om Rusland welwillend tegemoet te treden, is plots bereid om wapens aan Oekraïne te leveren en zijn afhankelijkheid van Russisch gas af te bouwen.

Vladimir Poetin, de eenzame.  'Er zijn geen tekenen dat er een plan is voor de periode ná de militaire interventie.'
Vladimir Poetin, de eenzame. ‘Er zijn geen tekenen dat er een plan is voor de periode ná de militaire interventie.’© via REUTERS

Geen plan

De beslissing om aan te vallen spoort ook niet met de doelen die Rusland lijkt na te streven. Poetin gedraagt zich als een verliefde puber die, in plaats van zijn vlam een bos bloemen aan te bieden, haar enkele klappen in het gezicht geeft en vervolgens hoopt dat ze op hem verliefd zal worden. Een militaire interventie waarbij duizenden Oekraïners om het leven zullen komen, is een vreemde manier om hen terug bij Rusland te krijgen. Bovendien hebben de Russen eenvoudigweg niet de middelen om Oekraïne langdurig bezet te houden. ‘Er zijn geen tekenen dat er een plan is voor de periode ná de militaire interventie’, zegt Oetkin. ‘Hoe zal Rusland Oekraïne ooit onder controle houden, als het erin slaagt de oorlog te winnen? Er wordt gezegd dat Oekraïne hertekend zal worden, maar hoe wil je dat organiseren? Denkt het regime echt dat het Oekraïne bezet kan houden?’

Tegelijk zijn er nog tekenen dat Poetin enigszins rationeel te werk gaat. Ondanks zijn ronkende verklaringen over de ‘denazificatie’ en ‘demilitarisering’ van Oekraïne doet hij er alles aan om de oorlog geheim te houden voor de Russische bevolking. Op de Russische staatstelevisie gaat het conflict niet verder dan de Volksrepublieken Donetsk en Loegansk, de twee scheurstaatjes die Rusland afgelopen vorige week maandag erkende. De aanval wordt een ’tegenoffensief’ genoemd, een antwoord op de ‘agressie’ van het Oekraïense leger. Volgens de staatszenders worden alleen militaire doelwitten getroffen, en geven Oekraïense soldaten zich massaal over. In Rusland bestáán de omsingeling van Kiev en de bombardementen in vrijwel alle grote Oekraïense steden niet. Er zijn geen Russische soldaten die sterven bij vuurgevechten, geen Oekraïners die in allerijl moeten schuilen voor luchtbombardementen. Er is geen algehele invasie van Oekraïne aan de gang. Zoals George Orwell het ooit beschreef: oorlog is vrede, vrijheid is slavernij, onwetendheid is kracht.

Reageren op dit artikel kan u door een e-mail te sturen naar lezersbrieven@knack.be. Uw reactie wordt dan mogelijk meegenomen in het volgende nummer.

Partner Content