Hoe de kalmte bewaren in tijden van gruwel? Enkele critici gaan tegen de stroom in. ‘De aankondiging van stoere maatregelen lijkt nu belangrijker dan de uitwerking’, zegt advocaat Luc Walleyn. ‘En ook voor terroristen gelden de mensenrechten’, zegt Luk Vervaet, ex-gevangenisleraar en vertrouweling van Nizar Trabelsi en Malika El Aroud. ‘België is al eerder voor onmenselijke behandeling veroordeeld.’

Het is een uitspraak die voor velen provocerend en voor anderen geruststellend zal klinken: ‘Terroristen zijn ook maar mensen.’ Luk Vervaet, gewezen gevangenisleraar, kan het weten, want hij volgde de voorbije jaren minstens een dozijn verdachte of veroordeelde terroristen van nabij. Na het bloedbad in Verviers werd de enige overlevende, een 25-jarige man, volgens Le Soir opgesloten in de streng beveiligde afdeling van de gevangenis in Brugge ‘waar hij zijn onschuld uitschreeuwt en niet ophoudt met huilen’. Hij zit er dicht bij Mehdi Nemmouche, die vorig jaar vier mensen doodschoot in het Joods Museum in Brussel. ‘Ik zal wel weer een terroristenvriendje of linkse activist genoemd worden’, zegt Luk Vervaet. ‘Maar ik vind dat extreme isolement een vorm van legale foltering. Ik heb zo mensen zien kapotgaan en België is er al eerder voor veroordeeld.’

Op 3 oktober 2003 werd Nizar Trabelsi, die een aanslag plande op de NAVO-basis van Kleine Brogel, in diezelfde afdeling in Brugge gewekt met de boodschap dat hij naar Ittre gebracht werd om te trouwen. Dat vertelt Luk Vervaet, die zowel Trabelsi als zijn partner goed kent. Oum Maryam is een Brusselse moeder van vijf kinderen, die het proces van Trabelsi volgde en gaandeweg contact met hem aanknoopte. Na een lange lijdensweg waren alle formaliteiten voor het huwelijk in orde, en dus was het bericht over de trouw in Ittre goed nieuws. Voor elke transfer kreeg Trabelsi hand- en voetboeien aan, vaak verbonden met een ketting aan een gordel rond zijn middel. Op zijn hoofd werd een koptelefoon met keiharde muziek gezet. Hij kreeg een zwarte bril op met ondoorzichtige glazen. Zo werd hij, volkomen gedesoriënteerd, in een anonieme geblindeerde wagen richting Brussel gevoerd. Daar werd de afrit naar de militaire luchthaven van Melsbroek genomen. Trabelsi werd op een vliegtuig van de CIA gezet en aan Amerika uitgeleverd. Hij zit nu in een nog strenger regime in de gevangenis van Stafford in Virginia.

De harde omstandigheden tijdens de transfers horen volgens Luk Vervaet bij gevangenen van code 3: gevaarlijke misdadigers en terroristen. Meestal worden de transfers uitgevoerd door het ‘overbrengingsteam’ GOTTS, een speciale eenheid van de federale politie. Luk Vervaet: ‘Een van mijn leerlingen Nederlands in de gevangenis van Sint-Gillis was Bilal, veroordeeld tot vijf jaar voor zijn betrokkenheid bij een groepje jihadstrijders, waarvan Muriel Degauque uiteindelijk een zelfmoordaanslag in Irak pleegde. Voor elk vervoer werd Bilal, een vriendelijke en humoristische jongen, niet alleen aan handen en voeten geketend, maar ook een zwarte kap over zijn hoofd getrokken. Hij verzette zich en schreeuwde omdat hij bang was een aanval van epilepsie te krijgen. Een van mijn andere leerlingen riep: “Maar hij is toch ook maar een mens!” Als straf voor zijn gedrag kon Bilal daarna mijn lessen niet meer volgen.’

De supermax

Hij heeft de voorbije vijftien jaar zowat alle verdachten in de grote terrorismedossiers van dichtbij gevolgd. Zo bezocht hij ook meermaals Malika El Aroud, weduwe van de moordenaar van de Afghaanse generaal Massoud, en zelf veroordeeld voor haar steun aan netwerken van jihadisten. Luk Vervaet had ook intens contact met Bahar Kimyongur en andere vervolgden van de Turkse DHKP-C. Waarom hij dat doet? ‘Ik leerde hen kennen in de gevangenis, tijdens hun processen of via hun familie’, zegt Vervaet. ‘Op de eerste plaats omdat ik de gevangenis als concentratieplek van ellende zie: armoede, analfabetisme, ziektes, familieproblemen, enz. Ten tweede omdat ik vind dat de zogenaamde monsters, de ergste gevangenen, een soort proefkonijnen zijn om te zien hoe ver men kan gaan. Voor hen neemt toch niemand het op. En wat in dat laboratorium nu de tendens is, is een steeds grotere isolatie van zogenaamde gevaarlijke gevangenen, naar Amerikaans model. Terwijl de gevangenis zelf al een afzondering is van de maatschappij.’

Volgens Luk Vervaet worden in de Verenigde Staten tot 80.000 gevangenen op een of andere manier geïsoleerd. ‘Dat heet dan solitary confinement. Of een lock-down van een hele gevangenis. Of er worden supermax-gevangenissen gebouwd, met super-maximum-security. Daar word je in feite ‘levend begraven’. Terwijl mensen juist sociale wezens zijn en contacten nodig hebben, anders kwijnen ze weg zoals een plant die geen water krijgt. De Amerikaanse praktijken zijn overgewaaid naar Europa. Bij ons werden in 2008 twee superbeveiligde afdelingen gebouwd in Brugge en Lantin. Een gevangenis binnen de gevangenis. In Ittre is er eveneens een beveiligde vleugel. Ook in Sint-Gillis worden de zware gevallen gegroepeerd. En in het nieuwe regeerakkoord staat het plan om een hoog beveiligde gevangenis in Achêne bij Ciney te bouwen. Dan zal België zijn eigen supermax hebben.’

In 2008 zag de Afdeling Individuele Bijzondere Veiligheid (AIVB) er niet slecht uit toen ze aan de pers werd voorgesteld. Met in Brugge plaats voor tien gedetineerden en in Lantin twaalf. Een uitgebreid personeelskader en extra materiële voorzieningen moeten de veiligheid ondersteunen (dubbele celdeuren, in de grond verankerde meubels, helikopterbeveiliging…). De maximale verblijfsduur is zes maanden. ‘Maar dat kan automatisch verlengd worden’, zegt Vervaet. ‘Vaak wordt zo’n gevangene echter tientallen keren verhuisd, zodat hij zich nergens kan nestelen. Hij zit 23 uur op 24 in de cel en wordt gelucht in een soort kooi, meestal alleen. Het licht blijft bijna altijd aan en er is voortdurend controle, wat privacy en intimiteit onmogelijk maakt. Regelmatig wordt hij gefouilleerd. Veel bezoek is er niet, want de voorwaarden zijn erg streng. Nizar Trabelsi, een gewezen voetballer, takelde helemaal af. Dat werd bevestigd in verschillende psychiatrische rapporten, die vroegen om het strenge isolement te beeindigen, maar zonder gevolg.’

Nog meer apartheid

Enkele jaren geleden trok Vervaet naar Brugge tijdens de hongerstaking van Nordin Benallal, de zogenaamde ‘ontsnappingskoning’, en Farid Bamouhammad, bijgenaamd ‘le Fou’. Luk Vervaet: ‘Ja, men plakt daar graag etiketten op, dat is al een eerste stap om hen te ontmenselijken. Ik denk dat Farid in totaal ruim 160 keer getransfereerd werd. Je zou van minder gek worden en euthanasie vragen zoals hij deed.’ Twee maanden geleden werd Farid Bamouhammad – na een veroordeling van zijn detentiesysteem door het Europees Hof voor de mensenrechten – bij kort geding vrijgelaten, omdat hij door het jarenlange isolement zo mentaal gebroken was dat hij in de gevangenis niet meer behandeld kon worden. Hij werd een tijdje in het Sint-Pietersziekenhuis verzorgd en daarna in vrijheid ge-steld, ook al heeft hij nog jaren straf uit te zitten. Het ministerie van Justitie deed en doet er alles aan om zijn vrijlating weer ongedaan te maken.

Tijdens het proces dat Nordin Benallal aanspande tegen zijn gevangenisregime, hoorde Vervaet de advocaat van de Belgische staat zeggen dat hij helemaal niet in isolement zat, aangezien hij soms pingpong mocht spelen, ‘zij het op zijn eentje’. Vervaet bezocht Benallal al eerder enkele keren in de Extra Beveiligde Instelling (EBI) in Vught, die model staat voor de supermax die België nu zou willen bouwen in Achêne. De Nederlandse gevangenis voor zware misdadigers, met een aparte Terreurafdeling sinds 2006, is gebouwd in een complex rond een naziconcentratiekamp, waar Joden op transport gezet werden tijdens de oorlog. ‘Akelig’, vindt Luk Vervaet. ‘Zelfs ik als bezoeker werd in een geblindeerde wagen rondgereden, om zo mijn oriëntatie te verliezen. Het bezoek is alleen achter plexiglas en overal zijn er camera’s en microfoons om je elke seconde te volgen.’

Het plan om een hoog beveiligde gevangenis te bouwen in België, zoals het nu in het regeerakkoord staat, werd al door de vorige regering gelanceerd en geraamd op 60 miljoen euro voor 134 plaatsen. Er werd al een lijst opgemaakt, die Epirisk wordt genoemd, met 230 gevaarlijke gedetineerden die in aanmerking komen voor de supermax. Het maakt deel uit van het Masterplan voor zeven nieuwe gevangenissen. Luk Vervaet: ‘In Nederland worden er juist gevangenissen gesloten. Men zou dat geld beter investeren in scholing, tewerkstelling en armoedebestrijding, en zo de grondoorzaken wegnemen. Beter een Masterplan voor de kansarme wijken. Want ook buiten de gevangenis voel ik het isolement elke dag toenemen. De verschillende gemeenschappen praten nauwelijks met elkaar. Een vorm van apartheid. Het is de backlash van de groeiende ongelijkheid én van de conflicten in het Midden-Oosten.’

In de pers werd gemeld dat het boek Soldaten van het Licht van Malika El Aroud werd teruggevonden bij de terroristen in Parijs en dat zij dus een van hun inspiratiebronnen zou zijn geweest. ‘Ach, men probeert van alles een amalgaam te maken’, blaast Vervaet. ‘Ik heb haar meermaals bezocht, een aangename vrouw, die graag een sigaret rookt, opmerkelijk. Ze zei me dat de taliban zeker geen voorbeeld zijn voor haar en dat ze nooit in Afghanistan wil wonen. Ze betreurt wel erg dat een sluier in de gevangenis verboden is. Ik ben blij dat de regering nu de radicalisering in de gevangenissen erkent, want ik zeg dat al jaren. Maar je hebt er niet alleen de godsdienstige radicalisering, je hebt ook de extreemrechtse radicalisering en je hebt de radicale ideologie van het banditisme. De gevangenis is de universiteit van de misdaad. De oplossing die de regering nu voorstelt – de moslimextremisten groeperen in twee gevangenissen in noord en zuid – vind ik echter verkeerd. Dat is nog meer apartheid.’

Schrikbeeld Guantanamo

Voor Luk Vervaet zijn de code 3-gevangenen geen monsters of barbaren, maar op de eerste plaats mensen. In elf jaar opsluiting heeft Trabelsi bijna nooit een normaal gevangenisregime gekend, zegt Vervaet: ‘Tijdens mijn bezoeken was hij altijd zachtaardig, vriendelijk en nooit agressief. Hij had die bladzijde definitief omgeslagen, zei hij. Hij sprak vooral over kinderen en familie.’ Luk Vervaet heeft zijn brieven bewaard waarin Trabelsi schrijft dat hij lichamelijk en psychisch gefolterd wordt in ‘het Guantanamo van België’. Na de dood van de moeder van Vervaet in 2011 stuurde Trabelsi hem een brief om hem te condoleren, en hij eindigde met de innige wens dat Luk ‘zelf moslim zou worden’. Ook het proselitisme of de bekeringsijver zou door de gevangenisdirectie expliciet als reden genoemd worden om hem voortdurend in streng isolement te houden.

Luk Vervaet benadrukt dat hij nooit en nergens terrorisme verdedigd heeft. Toch werd hij enkele jaren geleden als leraar geschorst omdat hij een veiligheidsrisico zou vormen. Dat bleek achteraf gebaseerd te zijn op een brief van de Staatsveiligheid die zijn acties voor Trabelsi en anderen beschreef en besloot dat het soms een smalle grens was tussen sympathie en terrorisme. ‘Zelfs een vermoeden van sympathie was genoeg om mij af te danken, je reinste beroepsverbod’, zegt Vervaet. ‘De Staatsveiligheid heeft in feite mijn C4 geschreven. Ik heb eerst gelijk gehaald bij de Raad van State, maar een paar weken geleden heeft de burgerlijke rechtbank mijn klacht afgewezen. Het is het Amerikaanse klimaat dat zich installeert. Ik mag zelfs geen enkele gevangenis meer binnen. Maar ik blijf als woordvoerder van het Comité van families en vrienden van gevangenen vechten voor de mensenrechten van die zogenaamde monsters.’

De liberale partij MR gaat nu een wetsvoorstel indienen om zelfs het goedpraten of minimaliseren van terreur strafbaar te stellen. In Frankrijk werd alvast een 8-jarig jongetje opgepakt voor sympathiserende uitlatingen over terroristen. Luk Vervaet vreest dat de steeds maar toenemende repressie, binnen en buiten de gevangenis, een straatje zonder einde is. ‘De focus ligt op de beveiliging, dat is wat nu telt. En het sociale werk in de gevangenis, zoals onderwijs en zorg, wordt afgebouwd. Uiteindelijk is het de keuze tussen een zorgmaatschappij en een strafmaatschappij. We gaan nu snel die laatste kant uit. Dan komt bij mij inderdaad het schrikbeeld van Guantanamo naar boven. Is het dát wat we willen?’

DOOR CHRIS DE STOOP

Reageren op dit artikel kan u door een e-mail te sturen naar lezersbrieven@knack.be. Uw reactie wordt dan mogelijk meegenomen in het volgende nummer.

Partner Content