De spoorwegen kregen andermaal het bezoek van het gerecht. Intussen kent niemand de echte struktuur van het overheidsbedrijf in moeilijkheden. Wat is er bij de NMBS toch aan de hand ?

ETIENNE Schouppe (CVP) leek vorige week niet eens uit zijn lood geslagen na nog maar eens een gerechtelijke aktie in de kantoren van de NMBS. De speurders stapten ook af in de privé-woning van de gedelegeerd bestuurder van de Nationale Maatschappij van Belgische Spoorwegen (NMBS) in Liedekerke en in zijn vakantieverblijf in Oostduinkerke. Bij de grootscheepse aktie van 6 juni waren tientallen rijkswachters op zoek naar bewijsmateriaal voor de zogeheten sale-and-lease-back-operaties. Daarbij wordt sinds 1988 rollend materieel aan buitenlandse groepen verkocht en meteen teruggehuurd. De treinstellen blijven op het Belgische net rijden. De speciale kontrakten lieten de NMBS toe om sinds 1988 zo’n veertig miljard frank in de balansen te herschikken. In positieve zin.

Omdat het gerecht vernam dat er bij de totstandkoming van de kontrakten mogelijk geld aan de vingers bleef kleven, startte het een onderzoek. Gesproken wordt van dertig miljoen frank smeergeld, betaald bij één van de vijftien gesloten kontrakten. Onderzoeksrechter Etienne Marique liet in de hoofdzetel nabij het Brusselse zuidstation de kantoren doorzoeken van enkele toplui van de spoorwegen. Centraal in het onderzoek staan wat de spoorwegen betreft, behalve gedelegeerd bestuurder Schouppe, gewezen direkteur financiën Bernard de Closset en extern raadgever Paul-Marie Jacques. Er werden geen aanhoudingen gedaan, niemand is in staat van beschuldiging gesteld.

Schouppe reageerde ’s anderendaags, als naar gewoonte, zelfverzekerd op de nieuwe aantijgingen tegen zijn maatschappij en zijn persoon. Hij ontkende de persberichten in alle toonaarden en wond zich behoorlijk op over de georganizeerde lekken. Schouppe zei al een week voor de huiszoekingen daarover geruchten te hebben opgevangen. Hij was niet de enige die over het nakende onweer werd getipt. Dagen voor de inval maakten enkele weekbladen hun kopij klaar over de grond van de huiszoekingen die nog moesten plaatsvinden. Op de dag van het onderzoek zelf wachtten journalisten bij de privé-woning van Schouppe en de hoofdzetel op de komst van de rijkswacht.

Het was de vierde keer in enkele jaren tijd dat het gerecht een onderzoek tegen de spoorwegen opende. Onderzoeksrechter Bruno Bulthé heeft de zaak van de betonnen dwarsliggers afgerond. Na de huiszoekingen over de studies in verband met het drukken van de elektriciteitsrekeningen van de NMBS, hoorde de spoorwegtop niets meer over het onderzoek. In verband met de kartelvorming bij de aanbesteding van bovenleidingen, stelde het spoor zich burgerlijke partij. Volgens Schouppe werd in al die zaken niemand van zijn bedrijf in beschuldiging gesteld.

AUTORITAIR.

De sale-and-lease-back-operaties van de spoorwegen zijn voor buitenstaanders wat vreemde truuks om de boekhouding toonbaar te houden. Ook de raad van bestuur van de NMBS wist er niet altijd even goed raad mee. Hier en daar werden er in de loop der jaren wel kritische vragen over het systeem gesteld, maar de operaties werden daardoor niet in het minst afgeremd. De raad van bestuur die over deze miljarden-operaties beslist, weet trouwens nauwelijks waarover het gaat. De beslissing wordt ten behoeve van de raad slechts zeer summier, in enkele regels, schriftelijk toegelicht en amper besproken. Klaarblijkelijk willen de bestuurders, maandelijks gekonfronteerd met de slechte cijfers van de NMBS, niet door het leven gaan als de doodgravers van de maatschappij.

Want de zogeheten sale-and-lease-back heeft het ontegensprekelijke voordeel de balans op te smukken en wordt bijgevolg als een reddingsboei naar de maatschappij geworpen. Zelfs wie binnenshuis vreest dat het met deze operaties slecht kan aflopen, houdt zich, bij gebrek aan alternatief, gedeisd. Op korte termijn bezwijkt iedereen voor de harde cijfers. Dat aan het einde van de rit de treinstellen toch weer worden aangekocht tegen de aktuele marktwaarde, is een financiële zorg voor later. Wie bedenkingen maakt, wordt afgeblaft. Etienne Schouppe leidt de NMBS autoritair.

Dat er met deze fiskale en financiële spitstechnologie mogelijkheden zijn om enkele miljoenen te laten verdwijnen, ligt in de techniek zelf besloten. In de eerste plaats wordt voor de operatie in het buitenland gezocht naar kapitaalkrachtige groepen die té veel winst maakten en deze voor de fiskus willen wegwerken door te investeren in, bijvoorbeeld, Belgische treintjes. De afschrijvingen worden in mindering van de winsten gebracht. Omdat het om een fiskale en boekhoudkundige operatie gaat, blijven de treinen gewoon in België. De NMBS int het geld van de verkoop, betaalt voor het gebruik van de net verkochte stellen huurgeld en koopt aan het einde van het kontrakt de stellen weer over. Daardoor blijven de resultaten in evenwicht en wordt de schuldenlast beperkt.

Bij deze konstrukties op het randje van het wettelijke, zijn uiteraard veel tussenpersonen betrokken. Het gaat daarbij om onder meer financiële instellingen, juristen gespecializeerd in de finesses van de fiskale stelsels in België en vooral het buitenland, onafhankelijke experts die in staat zijn om de waarde van het materieel in te schatten. Vanzelfsprekend worden zij allemaal vergoed voor de geleverde inspanningen. Het is in één van die tussenstappen dat het gerecht vermoedt dat er is geknoeid. De speurders verklaarden na afloop dat ze tevreden waren met wat ze vonden. Maar voor de verandering wordt de inhoud van dit geheim vooronderzoek niet wereldkundig gemaakt.

Na de huiszoekingen distancieerde gedelegeerd bestuurder Schouppe zich van de voormalige direkteur financiën, Bernard de Closset (PRL), die als een expert in sale-and-lease-back geldt. De Closset stapte vorig jaar op bij de spoorwegen en woont nu in Monaco, waar hij zijn aktiviteiten in de sektor voortzet. Volgens Schouppe ging hij zich pas na het vertrek van De Closset intensiever met de kontrakten bezighouden. Tot dan beperkte de hij zich tot het zetten van de noodzakelijke handtekening. De Closset en Jacques Fayt, hoofd van de tesaurie bij het spoor, deden het echte werk. Fayt werd in 1992 ontslagen toen bleek dat hij bijna twaalf miljoen frank winst maakte door spekulatie met NMBS-geld. Omdat Fayt volgens het spoor dat geld (met de interesten vijftien miljoen) terugstortte, stelde de maatschappij zich geen burgerlijke partij tegen de gewezen medewerker.

INSINUATIES.

Vandaag minimalizeert Schouppe, die vroeger graag zelf uitpakte met de goed resultaten van de operaties, zijn verantwoordelijkheid in de sale-and-lease-back. Dat is slechts gedeeltelijk juist. De Closset was nooit lid van de raad van bestuur en ondergeschikt aan Schouppe die altijd zoveel mogelijk bevoegdheden naar zich haalt. Toen Honoré Paelinck gedurende korte tijd gedelegeerd bestuurder van de NMBS was, was Schouppe direkteur-generaal in een direktiekomitee met voorts vijf direkteuren onder wie De Closset. De Franstalige liberaal De Closset hoopte, toen de NMBS grotere autonomie kreeg, deel uit te maken van het nieuwe direktiekomitee, vooral omdat zijn partijgenoot, voorzitter Didier Reynders (PRL) al door een socialist was opgevolgd. Ook De Closset werd door een Waalse socialist vervangen. Hij stond dus weer onder Schouppe.

De gedelegeerd bestuurder maakte zich uitgerekend door zijn autoritair bestuur veel vijanden in eigen rangen. Maar nu hij alweer min of meer in moeilijkheden verkeert, vraagt Schouppe zich wel luidop af waarom uitgerekend hij altijd wordt gevizeerd. Niet alleen Schouppe zit overigens met vragen. Al geruime tijd wordt er hardop getwijfeld of Schouppe bij het spoor wel de juiste man op de juiste plaats is. Met name binnen de eigen CVP is daarover lang niet iedereen zo zeker. Maar Schouppe wordt door dik en dun verdedigd door zijn streekgenoot, formateur Jean-Luc Dehaene (CVP). Dehaene nam het nog voor hem op toen in het parlement vragen werden gesteld over de naamloze vennootschap Hileti die onder meer de vrouw van de gedelegeerd bestuurder had opgericht. Die NV zou zich op de vastgoedsektor bewegen. Net op dat moment was er veel te doen om de projekten rond het Brusselse zuidstation, een dossier dat Schouppe toen ook naar zich had getrokken. Dehaene had het in antwoord op een vraag van de liberaal Didier Ramoudt (VLD) over een “insinuatie-demokratie waarvan ik helemaal niet hou”.

TIENDUIZEND JOBS.

Binnen en buiten de spoorwegen is iedereen het erover eens dat Schouppe een meer dan bekwaam politicus is. Zijn hoogste verkozen mandaat mag dan dat van gemeenteraadslid en vervolgens burgemeester van Liedekerke zijn, hij gedraagt zich in de eerste plaats als een politicus. Alleen verdient hij met een maandinkomen van naar schatting (al naargelang van de premies en beheersmandaten) zes- à achthonderdduizend frank wel stukken meer dan een minister. Voor hij bij de spoorwegen weerkeerde, deed Schouppe trouwens ruimschoots kabinetservaring op bij de kristen-demokratische ministers van Openbare Werken Jos Chabert (CVP) en Paula D’Hondt (CVP).

Of hij, behalve op financieel gebied, een even goed manager als politicus is, daarover lopen de meningen uiteen. Schouppe is er in al die jaren alvast niet in geslaagd om zijn personeel opnieuw te motiveren en perspektieven op beterschap te bieden. Maar hij moet ook in moeilijke omstandigheden werken : met een overheid die krap bij kas zit en in een bedrijf dat de overgang moet maken van een log staatsapparaat naar een flexibeler overheidsbedrijf. Daar hebben ze het ook in andere landen lastig mee. Maar tegenstanders wijzen op de opeenstapeling van sociale konflikten. Het spoor rijdt van staking naar stakingsaanzegging, van incident naar incident en Schouppe is daar niet eens rouwig om, zo luidt de kritiek. “Hij leeft van konflikten. ” Als een meesterlijk speler zet hij kandidaten op bevordering tegen mekaar op door ze allemaal dezelfde plaats te beloven. Of hij daagt de bonden uit, dreigt ermee de vakbondspremies in te houden of wil de vakbondsvertegenwoordigers pas ontmoeten wanneer de spanning ten top is gedreven. Critici vinden dat Schouppe te veel uit is op macht en daardoor te weinig aandacht heeft voor het bedrijf zelf. Vandaar ook dat zoveel personeelsleden met een lidkaart van de grootste regeringspartijen, CVP en PS, stelselmatig op de belangrijkste posten terechtkomen. Sommigen twijfelen zelfs of Schouppe wel echt in een breedmazig spoornet gelooft of alleen heil verwacht van enkele internationale assen en vooral de hogesnelheidslijn.

Het is intussen wel duidelijk geworden dat de train à grande vitesse die Schouppe en Dehaene er met grote sluwigheid doorhaalden, niet het rendabele projekt is dat de Belgische spoorwegen nieuw leven zal inblazen. Integendeel. De kostprijs, aanvankelijk op tachtig miljard frank geraamd, is intussen zowat verdubbeld. Niemand weet hoeveel miljarden verlies de HST jaarlijks zal maken. Vooral voorbij Brussel is die lijn namelijk onbetaalbaar, tenzij België en de Europese Unie het verschil bijpassen. Op het budget van 1996 staat, zeer optimistisch, dat de tien treinen tussen Brussel en Londen 1,2 miljard frank in kas zouden brengen. Maar dat is wel gerekend met een bezetting van zestig procent, terwijl de drie treinen die nu rijden, geen dertig procent bezetting halen. Omgerekend betekent het dat de inkomsten wellicht dalen tot zes- à zevenhonderd miljoen frank, net iets meer dan de prijs van de commercializering (ontwikkeling, reservering, reklame,..). Daarmee is geen trein, treinwachter of machinist betaald.

PARLEMENT.

De aangekondigde investeringen in het binnenlandse net, het zoethoudertje om de twijfelaars te overtuigen, vallen veel lager uit dan verwacht en nooit geven de spoorwegen de indruk uit de sfeer van permanente krisis te geraken. Dat is in grote mate ook de verantwoordelijkheid van de staat, die haar beloofde tussenkomsten met acht miljard frank beperkte door het struktureel tekort, tegen het beheerskontrakt in, op de nek van de NMBS te schuiven. Waarop Schouppe, slim, de politici liet verstaan dat als het zo zat, hij wel verplicht zou zijn om het met tienduizend werknemers, het ekwivalent van tien miljard frank, minder te doen en het aanbod tot de hoofdassen te beperken. Niet dat hij het zo zou willen, natuurlijk. Maar een op maat gesneden studie bewees nadien dat het spoor het met tienduizend man minder zou kunnen stellen.

Ook daarover bestaan de grootste twijfels binnen en buiten het overheidsbedrijf, omdat de oefening over het personeelsbestand nooit op het terrein is gemaakt. Overigens heeft zowat iedereen intussen de hoop opgegeven om een klaar inzicht in de aktiviteiten van de spoorwegen te krijgen. Sinds enkele jaren is de NMBS namelijk bezig met een nevel van filialen en geassocieerde bedrijven op te trekken. Geen kat kan daarin haar jongen vinden. Wanneer parlementaire vragen worden gesteld over het aantal personeelsleden van de NMBS dat zitting heeft in deze filialen en over de vergoedingen die zij daar ontvangen, dan antwoordt minister van Verkeer Elio Di Rupo (PS) steevast dat dit geen zaak voor de volksvertegenwoordiging is.

De NMBS heeft met het beheerskontrakt volledige autonomie, zo luidt het. In het circuit wordt zelfs gespekuleerd over het leegmelken van het moederbedrijf door de filialen (met daarin de vertegenwoordigers van het moederbedrijf) en zelfs over mogelijke partijfinanciering via dit netwerk van filialen die op hun beurt dochterondernemingen opzetten en die onder meer aktief zijn in het vastgoed. Door de filializering ontsnapt de spoorweg aan de verplichte openbare aanbesteding. Alleen al om de nu circulerende insinuaties de kop in te drukken, zou de NMBS open kaart moeten spelen. Tenslotte krijgt het parlement wel een kijk op de, minder talrijke, filialen van de Post, dat ander overheidsbedrijf. Di Rupo beloofde het parlement in maart 1994 een rapport over de financiële stromen binnen de NMBS. Hij liet niets meer van zich horen.

Peter Renard

Etienne Schouppe is een meer dan bekwaam politicus, maar velen twijfelen of hij een goede manager is.

Er wordt een nevel van filialen opgetrokken omheen de NMBS.

Reageren op dit artikel kan u door een e-mail te sturen naar lezersbrieven@knack.be. Uw reactie wordt dan mogelijk meegenomen in het volgende nummer.

Partner Content