De Amerikaanse journalist Peter Bergen was in 1997 de eerste westerling die Osama Bin Laden kon interviewen. Bij de verjaardag van 9/11 blikt hij terug op leven en werken van de Al-Qaedaleider. ‘Als de taliban hem eind 2001 hadden overgedragen aan de VS – daar hebben ze twee dagen serieus over vergaderd -, waren ze nog aan de macht geweest.’

Toen tijdens een maanloze nacht in mei 2011 Osama Bin Laden werd doodgeschoten door een elitedivisie van de Amerikaanse Navy Seals, wist Peter Bergen dat ook voor hem het einde van een tijdperk naderde. De Amerikaanse journalist was in 1997 de eerste westerling geweest die Bin Laden tot een televisie-interview kon verleiden. Het werd een berucht interview voor CNN waarin de Al-Qaedaleider Amerika de oorlog verklaarde.

Sinds dat gesprek gaat Bergen (49) door het leven als specialist op het terrein van Bin Laden en Al-Qaeda. Tien dagen voor de aanslagen op het World Trade Center in New York stuurde hij een manuscript met de titel Holy War, Inc: Inside the Secret Life of Bin Laden naar zijn uitgever, zijn eerste boek over Al-Qaeda dat kort na 9/11 zou worden gepubliceerd. Andere succesvolle boeken over de terreurgroep volgden, waaronder The Osama Bin Laden I Know (2006) en The Longest War; The Enduring Conflict between America and Al-Qaeda (2011).

Bergen werd directeur van het National Security Studies Program voor de denktank New America Foundation. Hij schrijft over veiligheid, contraterrorisme, Afghanistan en Pakistan voor een indrukwekkende lijst landelijke Amerikaanse kranten en tijdschriften, waaronder The New York Times, The Washington Post en Newsweek.

Toen Bin Laden werd uitgeschakeld, werd Bergens zoektocht naar wat de Al-Qaedaleider het voorbije decennium had uitgespookt onvermijdelijk. In zijn nieuwe en vermoedelijk laatste boek over Bin Laden dat deze week in het Nederlands verschijnt, getiteld De jacht op Bin Laden, duikt Bergen in de krochten van inlichtingendienst CIA. Hij sprak met insiders en bestudeerde duizenden geheime documenten, op zoek naar stukjes die het verhaal van America’s Most Wanted compleet konden maken.

Waar verbleef Bin Laden de tien jaar na 9/11? Hoe kon hij zes jaar lang in relatieve rust in een gebouwencomplex in een buitenwijk van de middelgrote stad Abbottabad wonen? Wie of wat heeft hem uiteindelijk de das omgedaan? Maar ook: wat heeft Bin Laden betekend voor het terreurnetwerk dat duizenden onschuldige burgers over de hele wereld heeft omgebracht?

Achteraf bezien: waren de aanslagen in New York op 11 september 2001 Al-Qaeda’s grootste succes of zijn grootste blunder?

PeterBergen: Het was een tactische overwinning, maar een strategische nederlaag. Vergelijk het met Pearl Harbor in 1941. Pearl Harbor was net als 9/11 een verrassingsaanval, die uiteindelijk leidde tot de nederlaag van het Japanse Keizerrijk.

Al-Qaeda leidde in Afghanistan een parallelle staat naast het talibanregime. Die basis, waarin het ongehinderd duizenden strijders kon trainen, verloor het nadat de taliban werden verslagen. De organisatie probeerde nog te hergroeperen in de tribale gebieden van Pakistan, maar had nog amper succes. Haar grootste succes leidde uiteindelijk naar haar strategische ondergang.

Had Bin Laden simpelweg pech dat er een losgeslagen cowboy in het Witte Huis zat?

Bergen: Nee. Hij heeft zich compleet misrekend. Hij dacht dat Amerika een papieren tijger was, zoals de voormalige Sovjet-Unie. Hij was ervan overtuigd dat de VS zich na een of twee grote aanslagen zouden terugtrekken uit het Midden-Oosten. In plaats daarvan zochten ze vergelding. Dat zouden ze ook hebben gedaan als niet George W. Bush maar zijn Democratische tegenstander Al Gore tot president was verkozen.

In 2002 wisten de VS met grote zekerheid dat Bin Laden in Tora Bora verbleef, een droog, bergachtig gebied aan de grens met Pakistan. Bush durfde geen soldaten aan de grond te zetten uit angst voor Amerikaanse slachtoffers. Was dat een blunder?

Bergen: Dat was een enorme blunder. In die tijd liepen er in Tora Bora meer journalisten rond dan Amerikaanse soldaten.

Zou een snelle uitschakeling van Bin Laden ook de War on Terror hebben beëindigd?

Bergen: Waarschijnlijk. Als de taliban Bin Laden eind 2001 hadden overgedragen aan de VS – daar hebben ze twee dagen serieus over vergaderd -, waren ze nog aan de macht geweest. Dan was de geschiedenis compleet anders verlopen.

Had president Barack Obama geen andere keuze dan het complex van Bin Laden aan te vallen?

Bergen: Het was een zeer moeilijke beslissing. Drie van zijn topadviseurs waren tegen, onder wie vicepresident Joe Biden en minister van Defensie Robert Gates. Niemand wist zeker of Bin Laden er zat. De kans dat hij werkelijk in dat complex woonde, werd door de experts op maximaal 60 procent geschat. Er was alleen indirect bewijs voor. Volgens een insider was er meer indirect bewijs dat Irak over massavernietigingswapens beschikte dan dat Bin Laden zich in dat complex bevond.

Tegelijkertijd schuilde er een groot politiek risico in nietsdoen. Hoe langer je wacht, hoe groter de kans dat het uitlekt en Bin Laden door iemand getipt wordt.

Waar was Bin Laden in 2004? Uw boek laat een gapend gat over wat hij in die tijd uitspookte.

Bergen: Klopt. Het antwoord weten we inmiddels dankzij verhoren met Amal, Bin Ladens jongste vrouw van 29 jaar. Haar verklaringen zijn vrijgegeven door de Pakistaanse diensten. In 2002 verbleef hij in Peshawar, hoe lang is onbekend. Daarna trok hij via Swat, een bergachtig gebied in Noord-Pakistan, naar het stadje Chitral. Vandaar reisde hij naar Haripur, een kleine stad nabij Abbottabad, waar hij in 2005 zijn nieuwgebouwde complex betrok. Kortom, 90 procent van de tijd na 9/11 heeft hij in Pakistan gewoond.

Hoe is het mogelijk dat hij drie jaar lang door Pakistan heeft kunnen reizen en zes jaar in hetzelfde gebouw heeft gewoond?

Bergen: Wat ik nog altijd een verbluffend verhaal vind, is dat Bin Laden in die negen jaar vier kinderen heeft gekregen! Twee van hen zijn gewoon geboren in een Pakistaans ziekenhuis, vermoedelijk in Abbottabad.

De VS hebben de grootste inlichtingendienst, het wemelt in Pakistan van de CIA-spionnen, en ze waren op zoek naar het bekendste gezicht ter wereld. En toch lukte het niet?

Bergen: Waarschijnlijk reisde Bin Laden ’s nachts. In die regio is het doodnormaal om met een bedekt gezicht op straat te lopen. Misschien lag hij in de kofferbak van een auto en werd hij gesmokkeld. We weten het niet.

Bin Laden was erg voorzichtig. Zelfs de vrouw van de koerier die de CIA naar Bin Laden leidde en samen met haar binnen de muren van zijn gebouwencomplex woonde, wist niet dat Bin Laden drie etages hoger zat. De koerier zei simpelweg: ‘Er woont hier een vreemde man. Stel me daar geen vragen over.’

Vergeet ook niet dat Bin Laden die laatste zes jaar in twee kamers van pakweg zes bij vier meter woonde. Heel af en toe maakte hij een wandelingetje binnen zijn ommuurde complex. Om de satellieten en de CIA te misleiden, liep hij onder een hangend kleed. Soms zag de CIA toch iemand rondjes lopen, ze noemden hem thepacer. Maar hij kwam nooit buiten de muren; hij leefde in een zelfgemaakte gevangenis.

Is het überhaupt denkbaar dat Pakistan nergens van afwist?

Bergen: Er is geen enkel bewijs dat de Pakistaanse instanties hem hebben geholpen. De VS hebben duizenden documenten gevonden in dat complex. De relatie tussen Amerika en Pakistan is momenteel ongekend slecht. Als er enig bewijs zou zijn dat een Pakistaanse functionaris betrokken was bij de huisvesting van Bin Laden, dan zouden de VS dat bekendmaken.

U bent de enige buitenstaander die in het complex heeft mogen kijken, twee weken voordat het werd afgebroken. Welke details zijn u opgevallen?

Bergen: De ruimtes hadden ondanks Bin Ladens lengte lage plafonds. Er hingen geen posters of afbeeldingen aan de muur, er was geen airconditioning en er stond een erg rudimentaire verwarming. Zijn toilet was piepklein, met een gat in het midden. Zijn keuken was niet veel groter. De bedden bestonden uit simpele stukken hout die aan elkaar waren gespijkerd. Echte meubels waren er niet. De vloeren waren van beton, zonder tapijten. Het was niet bepaald een verfijnde omgeving.

In de VS is een grote controverse aan de gang over het boek No Easy Day van Mark Owen, een van de Navy Seals die Bin Laden heeft uitgeschakeld. In hoeverre verschilt uw versie van de zijne?

Bergen: De overeenkomsten zijn groter dan de verschillen. Bin Laden verzette zich niet, hij reikte niet naar zijn AK-47, en het duurde pakweg vijftien minuten om hem uit te schakelen. Het verschil is dat in No Easy Day de betreffende Seal Bin Laden direct door het hoofd schoot nadat hij in het pikkedonker door de deuropening keek om te kijken wat er gebeurde.

In mijn versie ziet de Seal hem door de deuropening kijken, waarna Bin Laden terugrent naar het achterste deel van de kamer. Daar wordt hij in een oog geschoten, waarbij een deel van zijn hersenen er aan de achterkant uit vliegt.

Toen ik in het complex was, zag ik het bloedspoor op het plafond achter in de slaapkamer. Zoals gezegd was Bin Laden lang en waren de plafonds laag, dus dat is in tegenspraak met de versie van de Seal. Maar alles gebeurde in een maanloze nacht, waarbij de elektriciteit afgesloten was. Dus wie er gelijk heeft, geen idee.

Osama de familieman

De eerste keer dat Peter Bergen de naam Osama Bin Laden tegenkwam, was in 1996. Volgens The New York Times zou Bin Laden het islamitische terrorisme in Afghanistan financieren. Amerika kwam daar voor het eerst mee in aanraking in 1993, toen een groep militante jihadi’s een bombusje in de kelder van het World Trade Center in New York plaatste. De kracht van de bom moest de twee torens laten instorten. Het plan mislukte. De torens bleven staan, zes mensen kwamen om, honderden raakten gewond.

Bergen was gefascineerd. Na de Koude Oorlog zocht hij naar het volgende grote verhaal, en dit leek iets te zijn. Bergen: ‘De leider van de aanval was Ramzi Yousef. Zijn oom was Khaled sjeik Mohammed, het brein van de aanslagen in New York. Ze waren allemaal betrokken bij de jihad tegen de Sovjets in Afghanistan. Ik maakte een documentaire voor CNN over hoe Afghanistan steeds meer het centrum werd van een internationaal georiënteerde jihad.’ Toen hij drie jaar later Bin Ladens naam las in The New YorkTimes, zei Bergen tegen zijn bazen: ‘Deze man zou weleens verantwoordelijk kunnen zijn voor de aanslag in 1993.’

Bergen wou een interview regelen. Bin Laden had toen nog een media-adviseur die open en bloot in Londen woonde. Bergen belde hem op vanuit Washington en vloog naar Londen, waar hij een paar weken met hem optrok en gesprekken voerde met insiders van Al-Qaeda over het eerste televisie-interview met Bin Laden. Ellenlange discussies volgden, en na pakweg vier maanden besloten ze een interview te geven. Bergen: Twee leden uit de binnenste kringen van Bin Laden namen ons via Islamabad mee naar Peshawar, de stad waar hij in 1988 Al-Qaeda oprichtte. Dagen lieten ze ons wachten, toen namen ze ons mee naar Jalalabad, een stad vlak over de grens in Afghanistan. Opnieuw wachten. Op een nacht kwamen ze langs en zeiden: “Jullie camera’s en spullen mogen niet mee.” Ze waren als de dood voor traceerbare elektronica.’ Bergens team van drie mocht niets meenemen, zelfs geen horloge. ‘De volgende nacht kwamen ze ons halen met een busje. Geblinddoekt werden we in het midden van de nacht vervoerd. Versleept van de ene bus naar de andere, ze reden vreemde rondjes om ons te verwarren, om ergens te eindigen in Tora Bora. Tenminste, dat denk ik.’

Van Al-Qaeda had Bergen toen nog niet gehoord: ‘Ik denk dat ik die term voor het eerst opving in 1998. Al-Qaeda was een geheime organisatie. Bijna niemand kende ze. Behalve de CIA, die begin 1996 voor het eerst een Bin Ladenteam oprichtte.’

U hebt zich zo’n vijftien jaar in Osama Bin Laden verdiept. Wat voor man was hij eigenlijk?

Bergen: Bin Laden was een familieman. Hij presenteerde zichzelf als een klerk, sprak erg zachtjes en verhief nooit zijn stem. Hij trouwde voor het eerst toen hij zeventien was. Hij is met vijf vrouwen getrouwd geweest, bij wie hij minstens twintig kinderen heeft verwekt. Hij hield van paardrijden, speelde voetbal en volleybal. Sinds zijn puberteit was Bin Laden een ultrareligieuze fanaticus; hij bad zeven keer per dag, twee keer vaker dan volgens de Koran nodig is. Hij vastte twee keer per week.

Zat dat fanatisme in de familie?

Bergen: Bin Laden had 53 halfbroers en halfzussen. Veel van hen studeerden in de VS. Zijn oudste broer Salem speelde gitaar, was piloot, luisterde naar westerse popmuziek, had westerse vriendinnetjes en een huis in Orlando. Hij was een feestganger. Sommigen van zijn broers en zussen zijn erg religieus, anderen volledig seculier. Dus waarom Bin Laden een religieuze mafkees werd, is een mysterie. Uiteindelijk begon hij te geloven dat God hem vertelde dat hij aanslagen moest plegen.

Had hij al gewelddadige ideeën toen u hem in 1997 interviewde?

Bergen: O zeker. De reden van het interview was dat de plannen voor de aanvallen op de ambassades in Kenia en Tanzania in 1998 al klaarlagen. Ze wilden niet direct bekendmaken dat zij ervoor verantwoordelijk zouden zijn, want dat zou kwaad bloed hebben gezet bij de taliban, maar Bin Laden wilde zich al wel iets toe-eigenen van wat komen ging. Hij wilde voor het grote publiek duidelijk maken dat Al-Qaeda in oorlog was met Amerika en het Westen.

Terugkijkend op de laatste elf jaar: wat was het beslissende moment waarop Al-Qaeda momentum verloor?

Bergen: Dat was de aanval in 2005 op drie Amerikaanse hotels in Amman, in Jordanië. Alle slachtoffers waren Jordaniërs die een bruiloft bezochten. Dat ging de hele moslimwereld rond, men was werkelijk ontzet. Het ergste wat je kunt doen is moslims aanvallen die een huwelijk bezoeken. Het was een totale ramp.

Irak versnelde dan weer de neergang van Al-Qaeda. De invasie van Irak was in eerste instantie een immense strategische blunder van de VS. Maar ook voor Al-Qaeda werd het een drama. Na de val van Saddam Hoessein controleerde het de provincie Anbar en legde het de bevolking wetten op in de stijl van de taliban. De organisatie vermoordde duizenden Iraakse burgers, veelal sjiieten. Bin Laden, zo blijkt uit veel van zijn documenten, wist dat het geweld van de Iraakse tak van Al-Qaeda zijn naam bezoedelde. Maar hij had er geen controle meer over. Het geweld verspreidde zich in talloze moslimlanden. In Saudi-Arabië werden westerse doelen aangevallen, waarbij veel Saudi’s omkwamen. Hetzelfde gebeurde in Indonesië. Bij de eerste aanval op Bali in 2002 vielen veel westerse doden, maar bij de tweede in 2005 kwamen hoofdzakelijk Indonesiërs om. Het verhaal herhaalde zich.

Wat is er met al het geld van Bin Laden gebeurd?

Bergen: Er is nooit echt veel geld geweest. Al in 1994 werd hij door zijn familie uitgesloten. Hij kreeg geen toegang meer tot het familiefortuin. Als je ziet hoe hij in Abbottabad leefde, weet je dat er amper geld was. Er was maar 50 dollar per maand voor elektriciteit, gas en eten voor 24 man. Ze kweekten hun eigen groenten.

In het begin was er wel geld. De aanslagen in New York hebben qua voorbereiding ergens tussen de 200.000 en de 500.000 euro gekost. Het complex in Abbottabad kostte ook een paar honderdduizend euro om te bouwen. Maar miljoenen dollars op een bankrekening zijn er nooit geweest. Het meeste kwam contant binnen via donaties. Maar dat droogde op door de tanende steun.

Is Al-Qaeda nog relevant?

Bergen: Het is in toenemende mate irrelevant. Neem de Arabische Lente. Ik heb in de protesterende menigte niet één afbeelding van Bin Laden gezien. Terwijl juist het omverwerpen van die kleptomane regimes in het Midden-Oosten het grote doel was van Al-Qaeda. En ineens gebeurde het, zonder Bin Ladens frontsoldaten, zonder zijn ideeën. Hij wist gewoon niet wat te zeggen. Ik heb geen enkel document of videoboodschap gevonden waarin hij ook maar iets schreef of zei over de Arabische Lente.

De gebeurtenissen ondermijnden twee van Bin Ladens meest fundamentele uitgangspunten. Het eerste is dat je in het Midden-Oosten alleen via geweld verandering kunt afdwingen – terwijl Tunesië en Egypte zo goed als geweldloze revoluties waren. Zijn andere grote idee was dat je die verandering alleen kon bewerkstelligen door Amerika aan te vallen. Maar Amerika speelde geen enkele rol bij de revolutie.

Hebben ze nog een thuisbasis?

Bergen: De aanvallen met drones hebben Al-Qaeda in Pakistan, maar ook in landen zoals Jemen, onder immense druk gezet. Bin Laden wist dat maar al te goed. Uit de documenten die werden gevonden, heeft hij zijn zoon Hamza op het hart gedrukt te vluchten naar Qatar. Simpelweg omdat het ene na het andere Al-Qaeda-lid door raketten werd uitgeschakeld.

Wat kunnen we leren van Osama Bin Laden?

Bergen: Vooral negatieve lessen. Hij bestuurde Al-Qaeda als een dictator. Hij luisterde niet naar andere mensen. Er waren getrouwen binnen Al-Qaeda die zeiden dat de aanslag op New York een slecht idee was. Zij dachten dat het geweld indruiste tegen de waarden van de islam; dat de aanval de taliban kwaad zou kunnen maken; en ze begrepen niet waarom de VS aangepakt moesten worden in plaats van het regime in Saudi-Arabië. Bin Laden geloofde in zijn eigen propaganda. Zoals gezegd: hij was intelligent. Maar hij was niet wijs.

PETER BERGEN, DE JACHT OP BIN LADEN, THE HOUSE OF BOOKS, 304 BLZ. ISBN 9789044333473.

DOOR LARS ANDERSON

‘Sommigen van zijn broers en zussen zijn erg religieus, anderen volledig seculier. Dus waarom Bin Laden een religieuze mafkees werd, is een mysterie.’

‘Er waren getrouwen binnen Al-Qaeda die zeiden dat de aanslag op New York een slecht idee was. Zij dachten dat het geweld indruiste tegen de waarden van de islam.’

Reageren op dit artikel kan u door een e-mail te sturen naar lezersbrieven@knack.be. Uw reactie wordt dan mogelijk meegenomen in het volgende nummer.

Partner Content