Ludo Bekkers
Ludo Bekkers
Kunst- en fotografierecensent
Opinie

06/01/15 om 14:10 - Bijgewerkt om 14:10

'150 jaar sociale fotografie': beelden uit de marge van het dagelijks leven

Van armoede, uitbuiting, migratie, oorlog tot ontheemden en economische vluchtelingen: sociale fotografie is een vorm van reportagefotografie die zich bewust richt op fenomenen die zich in de marge van het gewone dagelijks leven situeren.

'150 jaar sociale fotografie': beelden uit de marge van het dagelijks leven

© Luc Delahaye

Het Maagdenhuis in Antwerpen was van 1552 tot 1882 een weeshuis voor meisjes, vandaar de naam "Maagdenhuis". Ze kregen er onderwijs, leerden naaien en kantklossen en werden klaargemaakt voor huishoudelijke taken. Er was ook de zorg voor vondelingen en de armen. In een later stadium werd het gebouw, nu onroerend erfgoed, eigendom van de toenmalige "Commissie voor Openbare Bijstand", nu O.C.M.W. Het historisch pand ligt in het centrum van de oude stad en is, zelfs door de Antwerpenaren, weinig bekend en nochtans bezit het kunstschatten, een museum waardig met schilderijen van Rubens, Antoon van Dyck, Jacob Jordaens, beeldhouwwerken uit de 16e en 17e eeuw, beroemd majolica werk uit de 16e eeuw, glasramen uit dezelfde periode en belangrijke archiefstukken.

Nu is er een fototentoonstelling over sociale fotografie, een thema dat volledig past binnen de principes van de instelling. Fotografie die maatschappelijke situaties publiek maakt bestaat al meer dan honderd jaar. Het is in feite een vorm van reportagefotografie die zich bewust richt op fenomenen die zich in de marge van het gewone dagelijks leven situeren. En dat is een brede waaier, van armoede, uitbuiting, migratie, oorlog tot ontheemden en economische vluchtelingen. Niet de minsten van internationale fotocoryfeeën hebben rechstreeks of zijdelings, op een van die thema's gewerkt. Walker Evans, Lewis Hine, Dorothea Lange, Sebastian Salgado, William Klein, Robert Frank dn zovele anderen. In België is er een jonge generatie fotografen die, op een subtiele manier, maatschappelijke disfuncties in beeld brengen.

Tragische oorlogsbeelden

De tentoonstelling in het Maagdenhuis laat de verscheidene aspecten van het genre uitgebreid zien. Het overbekende portret van een migrantenmoeder met haar drie kinderen van Dorothea Lange (1895-1965) zet onmiddellijk de toon. Het is een schrijnend voorbeeld van de stille wanhoop die vrijwillige of verplichte migranten tekent. Enkele historische beelden omkaderen meer recent werk dat even aangrijpend werkt. Een pregnant voorbeeld is de enorme foto van Luc Delahaye (1962) van een gedode taliban die ruggelings in een greppel tussen dode bladeren en verschroeid gras ligt, zijn rechterarm lichtjes gestrekt. De foto is heel donker afgedrukt met hier en daar een oplichtende kleur. Een tragisch oorlogsbeeld dat model staat voor de ontelbare doden die in het Midden en Verre-Oosten dagelijks vallen.

Even schokkend zijn de foto's van Boris Mikhailov (1938) die de sociale desintegratie tonen in Oekraïne na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. Daklozen, straatkinderen, maatschappelijke ontwrichting, tragische beelden die in contrast staan met de rijke oligarchen uit Moskou en Sint-Petersburg.

Illegale emigranten in Europa

De portretfotograaf Fazal Sheikh (1965) keerde terug naar zijn geboorteplaats in Afghanistan voor de machtsgreep van de taliban. Hij maakte er beelden van stadsgezichten in het stuk geschoten Kaboel maar ook liefdevolle portretten van familieleden en vrienden.

Verder zijn er beelden van Indiase vrouwen en meisjes, portretten die zich vooral op de ogen richten en daardoor de emoties van de modellen vertalen. Die emoties hebben te maken met de vaak onmenselijke toestanden waarin gezinnen maar vooral vrouwen in de verschillende regionen van India moeten trachten te overleven.

De Argentijn Seba Kurtis (1974) stamt uit een rijke familie die door de economische crisis in zijn land op één dag have en goed kwijtspeelden. Emigratie naar Europa was de enige oplossing met minderwaardige jobs als resultaat. Kurtis fotografeert nu het lot van illegale emigranten in Europa en de V.S. met de drama's aan de Adriatische kust in Italië. Zijn foto's, vaak interieurs van emigranten zijn speciaal door bewust gekozen foute belichtingen en tegenlicht. Ze duiden op de eentonigheid die het leven van hun illegale bewoners kenmerken.

Daklozen in Antwerpen

En dan zijn er de Belgen zoals de al genoemde Luc Delahaye en ook de minder bekende Stef Renodeyn (1969) die vele jaren daklozen in Antwerpen fotografeerde. Hij is vooral geïnteresseerd in hun slaap- en bivakplaatsen en focust op een vorm van de spontane architectuur ervan. Het zijn rustige beelden die er de dramatiek bewust in temperen maar ze niet ontkennen. Franklin van Hees (1963), tevens curator van de tentoonstelling, reisde meermaals naar de voormalige Sovjet-Unie en Oekraïne. Hij fotografeerde er het dagelijks leven, maakte pakkende portretten en inventariseerde er, heel persoonlijk, diverse aspecten van een maatschappij die vaak erg confronterend zijn met onze westerse begrippen. Een buitenbeentje in deze groep is Bert Danckaert (1965) die we geruime tijd kennen van zijn foto's van straatbeelden die enerzijds banaal zijn en anderzijds met een compositorische verfijning die vaak verwantschap vertoont met abstracte schilderkunst. Het is niet erg duidelijk hoe dit werk past in het opzet van het project.

De presentatie van fotografie in een zestiend-eeuws kader met kunstwerken en meubilair uit de tijd is niet evident. Er zijn weliswaar neutrale ruimtes waar met panelen een ideaal expositiekader werd gecreëerd maar binnen de historische kamers was het geen sinecure om fotowerk tot zijn recht te laten komen. Het is, merkwaardig genoeg, nog gelukt ook. Er is zelfs meer, de stijlkamers versterken soms de fotobeelden omdat ze contradictorisch tegenover elkaar staan. De luxe versus de armoede, de stijl tegenover de chaos. Het werkt. In een van de doorgangen is er een project te zien waarbij beroepsfotografen en kinderen in dialoog gaan over armoedebeelden. Dat is ontroerend.

Tentoonstelling "Ontheemd, 150 jaar sociale fotografie". Antwerpen, Maagdenhuis, Lange Gasthuisstraat nog tot 28 juni 2015.

Lees meer over:

Onze partners