Herman Matthijs (UGent, VUB)
Herman Matthijs (UGent, VUB)
Hoogleraar Openbare Financiƫn aan de UGent en de VUB en lid van de Hoge Raad Financiƫn
Opinie

29/04/13 om 16:56 - Bijgewerkt om 16:56

Op naar de protocollaire monarchie?

Gaan de wijzigingen bij onze noorderburen zich ook vertolken in dit koninkrijk?

Op naar de protocollaire monarchie?

© AFP

Nederland gaat naar een nieuw staatshoofd en sinds lang wordt dat nog eens een man. In stilte is de politieke wereld aldaar het koningschap aan het hervormen.

Enige jaren geleden heeft men het publiek financieringssysteem van de koninklijke familie danig veranderd en transparant gemaakt. Maar in het televisie-interview met de toekomstige koning Willem-Alexander en gemalin Maxima had de belangrijkste vraag vanwege de journalisten betrekking op de eventuele protocollaire rol van de nieuwe koning. Hierop antwoordde de kroonprins dat hij daar geen problemen mee heeft als dit gebeurt volgens de grondwettelijke regels. Met andere woorden: de koning legt zich neer bij een dergelijke politieke meerderheid in de Tweede Kamer. Trouwens, over deze verandering is al duidelijk gepraat met de regering.

Bovendien heeft de meerderheid van de Nederlandse politiek al maanden geleden beslist dat het staatshoofd geen rol meer zal spelen in de formatie van de regering. Minister President Mark Rutte wist al langer dat koningin Beatrix op pensioen wilde en heeft dan de richting ingeslagen van een protocollaire monarchie.

Gaan deze wijzigingen bij onze noorderburen zich ook vertolken in dit koninkrijk? Trouwens, in meerdere West Europese landen is de rol van de monarch het voorwerp van wijzigingen.

Belgie

De discussie in Belgie met betrekking tot de positie van de monarchie gaat over drie zaken, namelijk: de rol - lees al dan niet protocollaire functie - van het staatshoofd, de financiering en het eventueel afstand doen van de troon.

Als men de Belgische grondwet leest dan komt men tot de conclusie dat de koning over zeer ruime bevoegdheden beschikt. Zo is theoretisch de koning de persoon die de munt slaat, de oorlog verklaart en de diplomatie leidt. Onze grondwet heeft blijkbaar nog nooit gehoord van de Europese Centrale Bank, de NAVO en de Europese Unie. Door de jaren heen heeft dit land veel bevoegdheden, vrij geruisloos, afgegeven aan supra nationale instellingen.

Verder heeft de grondwet het nog over de rol van de koning bij de toekenning van adellijke titels en het genaderecht. Het verdient aanbeveling dat het genaderecht een meer democratische onderbouw krijgt.

Ten aanzien van het verlenen van adellijke titels kan men zich de vraag stellen of dat nog wel van deze tijd is en niet indruist tegen het gelijkheidsbeginsel?

Maar de grondwettelijke bevoegdheden van de koning zijn een erfenis uit de begindagen van dit land en de politieke wereld heeft het steeds nagelaten om die rol te moderniseren. Die politiek wordt vertegenwoordigd door de partijen en deze worden met de functie van staatshoofd geconfronteerd bij de federale regeringsvorming.

Desalniettemin is die rol van de koning in deze regeringsvorming nergens neergeschreven en steunt dat gewoonweg op een ongeschreven politieke regel. Bovendien hebben wel meerdere partijen tijdens de regeringsvorming 2007 en 2010 hun beklag gemaakt over het feit dat ze aan de kant werden geduwd. Of de koning wel de macht heeft om een regeringsvorming te stimuleren is naar aanleiding van de gebeurtenissen 2010 en 2011 twijfelachtig geworden. De objectieve waarnemer moet ook vaststellen dat het de laatste keer liefst 500 dagen heeft geduurd om een federale regering op het spoor te krijgen.

Maar wat is het alternatief? Zoals in Zweden en Nederland de parlementsvoorzitter laten optreden als bemiddelende figuur in de formatie? Het parlement speelt reeds de centrale rol in de vorming van de regeringen der deelstaten. Daar heeft de koning nooit een rol gespeeld en de vorming van die regeringen is steeds veel vlotter verlopen dan op federaal vlak. In Nederland is de regering Rutte zeer vlot tot stand gekomen zonder een koninklijk ingrijpen en ook in Zweden was dit het geval voor de regering onder leiding van Minister President Frederik Rheinfeld.

De specifieke kwestie in dit land is uiteraard de communautaire tegenstelling. Want de vraag om de rol van de koning te wijzigen is een typisch Vlaams verzoek. In het zuidelijk deel van dit land is men veel minder gewonnen voor een protocollaire functie van het staatshoofd. Trouwens in de mogelijke hervorming van dit land naar een confederatie, zou het logischer zijn dat de Voorzitter van de Senaat de regeringsvorming op zich neemt.

Abdicatie

Al weken gaan er verhalen de ronde over een mogelijke troonsafstand van de zesde koning der Belgen. Het zou dan ook de eerste keer in de vaderlandse geschiedenis zijn dat een staatshoofd vrijwillig ontslag neemt.

Maar een dergelijke vraag van de koning moet door de regering gesteund worden en is men bereid om één jaar voor de 'super sunday'-verkiezingen van mei 2014 nu van koning te veranderen, zonder een wijziging naar een protocollaire functie?

Bovendien wordt men in Belgie niet automatisch koning. Inderdaad er is nood aan een politieke ondersteuning vanwege een politieke meerderheid om koning te worden en het federale parlement moet de kandidaat uitnodigen voor een eedaflegging.

De financiering In 2009 heeft de Senaat in een speciale commissie zich gebogen over de toekomstige financiering van de civiele lijst en de dotaties. Sindsdien heeft men daar niets meer van gehoord.

In principe was men in dit verslag akkoord om het Belgisch systeem budgettair transparanter te maken à la Nederland en de dotaties te beperken tot gepensioneerde koningen alsook de troonopvolger.

Zowat alle landen in West Europa met een monarchie als staatsvorm kennen een veel transparanter financieringsstelsel dan het bestaande in Belgie.

Ook hier heeft de politieke wereld nog werk uit te voeren. Ook dit dossier zou beter geregeld zijn voor de troonwissel.

Besluit De opgesomde problematiek is al langer gekend. Maar de politieke wereld heeft de dossiers steeds voor zich uit geschoven. Maar de noodzakelijke sanering der openbare financien en ook de buitenlandse wijzigingen, maken van de omvorming naar een protocollaire monarchie en een desbetreffende transparantere financiering dossiers die de politiek in afzienbare tijd zal moeten oplossen.

Prof. Herman Matthijs UG & VUB

Onze partners