Vrije Tribune
Vrije Tribune
Knack.be geeft hier een forum aan columnisten en gastbloggers
Opinie

10/01/12 om 14:16 - Bijgewerkt om 14:16

De recessie komt eraan - Door Mark Eyskens

Pleidooi voor een Europese New Deal

De Europese economie glijdt weg in een ernstige recessie. Alle economische indicatoren wijzen daarop. De diepe oorzaak ligt bij de soms wanhopige, zij het noodzakelijke pogingen van de lidstaten van de Europese monetaire unie om hun overheidsschulden af te bouwen. Dat gebeurt door drastisch de overheidstekorten te verminderen, wat onvermijdelijk leidt tot vertraagde economische groei, groeiuitval en negatieve groei, met stijgende werkloosheid en een toenemende sociale malaise. Een onrustwekkende economische crisis ent zich op de financiële crisis. EU-landen geconfronteerd met een dreigend probleem van staking van betaling, wat betreft de terugbetaling van hun overheidsschulden, werden tot op heden geholpen door diverse maatregelen van Europese solidariteit via de oprichting en werking van een Europees noodfonds. De Europese Centrale Bank deed haar duit in het zakje door massaal staatsobligaties op te kopen van Griekenland, Portugal, Spanje en Italië. Bovendien verleende de ECB voor circa 500 miljard euro aan de banken in Europa, om een 'kredietkramp' te vermijden. Maar het blijkt dat de Europee banken er als de kippen bij zijn om hun liquiditeiten te beleggen bij de ECB, waar ze veilig zijn, in plaats van hun financiële middelen in de economie te pompen. Het is wellicht vereist dat de ECB een ontradende negatieve interest zou toepassen op de bedragen die de banken bij de ECB plaatsen.

Veel van de genomen maatregelen leken echter halfslachtig, verborgen nauwelijks de grote verdeeldheid tussen de Duitse opstelling en die van andere landen, en waren too little, too late. Van eurotisch werd het klimaat neurotisch. En dat net tien jaar na de succesvolle lancering van de euro als eenheidsmunt.

In een monetaire unie kunnen lidstaten failliet gaan

Hopelijk hebben de politieke verantwoordelijken in Europa begrepen dat het oprichten en in stand houden van een monetaire unie - wat absoluut nodig is om een handels- en economische unie te bestendigen - gepaard gaat met een kolossale soevereiniteitsafstand ten voordele van een Europese 'economic gouvernance'. Lidstaten van een monetaire unie geven hun monetaire beleid volledig uit de hand ten voordele van een Europese Centrale Bank. Ze kunnen hun eigen munt niet meer devalueren om hun competitiviteit op de buitenlandse markten te herstellen omdat ze geen eigen munt meer hébben. Ze kunnen ook zelf geen geld meer scheppen om hun schuldeisers te betalen en aldus een faillissement te voorkomen (ook al gaat dat dan meestal gepaard met inflatie).

Eens lid van een muntunie kunnen individuele lidstaten wel failliet gaan, wat een totaal nieuw gegeven is. Dat gevaar duikt op als de openbare schuld te hoog oploopt. Volgens het verdrag van Maastricht is het aanvaardbare percentage 60 procent van het bnp. Boven dat percentage komen landen in de gevarenzone, krijgen ze terugbetalingsmoeilijkheden en stijgen hun rentevoeten. Alle landen van de muntunie, behalve Luxemburg, hebben dat percentage overschreden. België nadert de 100 procent, Griekenland en Italië zitten er ruimschoots boven. Een land dat bedreigd is met wanbetaling kan binnen de muntunie een beroep doen op twee soorten maatregelen. In eerste instantie het begrotingsdeficit terugschroeven, zodat de openbare schuld minder sterk stijgt en de rentevoeten kunnen dalen. Dat soort strenge besparingsplannen wordt nu opgelegd aan de meeste lidstaten van de monetaire unie, inclusief België. Het gevaar is dat in die landen de economische groei instort en het medicijn erger blijkt dan de ziekte. Inmiddels heeft de Europese Raad een reeks beslissingen goedgekeurd die de landen met begrotingsproblemen onder Europese voogdij plaatst en dreigt met een fikse boete als niet snel orde op zaken wordt gesteld. Alle toespraken die ook in België worden afgestoken en waarin wordt gepleit voor meer autonomie, verhullen in feite het tegenovergestelde. Er komt veel minder nationale soevereiniteit en autonomie, en dat geldt uiteraard ook voor de gewesten. De lidstaten worden provincies, de gewesten kantons van een meer eengemaakt Europa. Het is tijd dat de politici dat aan de bevolking beginnen uit te leggen.

Griekenland dreigt de monetaire unie te verlaten

De geruchten over Griekenland zijn alarmerend. Het land haalt zijn begrotingsdoelstellingen niet. Het heeft dringend behoefte aan 150 miljard euro om zijn schuldeisers terug te betalen. De budgettaire besparingen hebben Griekenland in een diepe recessie gestort, waardoor de vermindering van de Griekse openbare schuld des te moeilijker wordt. De nieuwe Griekse regering-Papademos dreigt ermee de monetaire unie te verlaten als Griekenland geen bijkomende steun krijgt, die wellicht gepaard zal gaan met een kwijtschelding van een deel van de Griekse schuld. Die laatste maatregel dreigt dan weer grote schuldeisers van Griekse staatsobligaties zoals de Duitse, Franse en Italiaanse banken zwaar in de problemen te brengen. Als Griekenland, om redenen van binnenlandse politiek, zou beslissen de monetaire unie te verlaten, dreigt een dramatisch domino-effect in verband met andere lidstaten en een contaminatie die de eurozone zelf in gevaar kan brengen.

Toch bestaat bij de Europese leiders de vaste wil om de absolute catastrofe te vermijden: het uiteenvallen van de eurozone, wat onze levensstandaard wellicht met een kwart zou doen dalen. Dat voorkomen wordt de grote opgave voor de eerstvolgende maanden van 2012.

Een Europese New Deal

Het terugdringen van de overheidstekorten en de afbouw van de openbare schuld van de lidstaten van de monetaire unie is absoluut vereist. Maar dat beleid vertoont een gevaarlijke schaduwzijde: een zware recessie. Een tweesporenbeleid is dus nodig waarbij, naast een beleid van austeriteit ook de Europese economie zou worden gestimuleerd. Zo niet lopen de beleidsmakers het risico dezelfde nefaste vergissingen te begaan als de bewindvoerders in de jaren 1930, toen het deflatiebeleid de grootste crisis aller tijden heeft verwekt.

Al geruime tijd pleit ik ook voor een krachtige relance van de economische groei in Europa door het verwezenlijken van een grootscheeps investeringsprogramma (1000 miljard euro), waarvan de Europese Commissie de leiding en de uitvoering op zich zou moeten nemen. Het zou gaan om een soort Europese New Deal, met investeringen in nodige infrastructuurwerken, in schone energie, milieubehoud, Onderzoek en Ontwikkeling, onderwijs, strijd tegen de armoede enzovoort. De Europese begroting is echter belachelijk laag. Het is juist dat sommige Europese uitgaven, zoals de enorme kosten van de vertaling van alle documenten in 23 officiële talen en het over en weer reizen tussen Brussel en Straatsburg, veel geld kosten. Maar de Europese begroting in haar totaliteit bedraagt nauwelijks 1 procent van het Europees bruto nationaal product, terwijl in de VS de federale begroting bijna 30 procent bedraagt van het Amerikaanse bnp. Een grootscheepse Europese New deal zal dus, zeker in een eerste fase, moeten worden gefinancierd met geldschepping door de Europese Centrale Bank, rechtstreeks of onrechtstreeks. Technisch en juridisch kan dat door het Europese noodfonds (EFSF) om te bouwen tot een heuse bank, aangezien de ECB statutair geen leningen mag toestaan aan lidstaten. Het gevaar van inflatie is gering, aangezien de recessie in Europa om zich heen grijpt. Die recessie kan dramatische vormen aannemen, als we niets doen. Buitensporige werkloosheid en een grote sociale malaise, die kunnen voortspruiten uit eenzijdige besparingsmaatregelen, dreigen in Europa ook de politieke democratie te verzwakken. In een aantal landen moet nu al worden afgerekend met het toenemend succes van nationaal populisme, zoals dat ook het geval was tijdens die andere grote crisis in de jaren 1930 en waarvan de gevolgen catastrofaal zijn geweest. Wat meer inflatie in Europa zou ook tot gevolg hebben dat de koers van de euro op de wisselmarkten zou dalen, wat goed is voor onze Europese export. Tegelijkertijd zou dat de prijs van de ingevoerde olie en het aardgas duurder maken, wat ons ook zou aanzetten tot wat meer spaarzaamheid.

Een Europese New Deal zou opnieuw hoop geven aan de Europeanen, hun wij-gevoel versterken en een perspectief beiden dat ook zin geeft aan de inspanningen die vandaag aan de bevolking worden gevraagd. Het is nog niet te laat, maar het is de hoogste tijd.

Mark Eyskens is minister van staat.

Onze partners