Vrije Tribune
Vrije Tribune
Knack.be geeft hier een forum aan columnisten en gastbloggers
Opinie

06/12/12 om 09:57 - Bijgewerkt om 09:57

De paradoxale queeste van de Egyptische revolutie

Morsi's felomstreden presidentieel decreet is niet het einde van zijn autoritaire expansie.

De renaissance en de verlichting introduceerde in West-Europa een reeks vernieuwingen die aanleiding gaven tot een nieuwe staatsvorm: de liberale-democratie. Met oog voor het individu, werden staten er na revolutionare omwentelingen omgevormd tot biotopen waar principes als de trias politica, de rechtsgelijkheid, de rechtszekerheid en de scheiding van kerk en staat zouden gelden.

In wat volgde, verspreidde de revolutionaire kriebel zich als een epidemie, doorheen tijd en ruimte. Doch niet zonder enig gevaar. Het revolutionair relaas, werd een verhaal van vallen en op staan dat slechts in weinige gevallen uitdraaide op een best-seller. Gevangen in een tweestrijd -tussen religie en secularisatie- dreigt ook de Egyptische revolutie, vandaag uit te monden in een uitgewrongen trilogie.

1. Egypte, burgerlijke vrijheden en religie

De Partij van de Renaissance, de Partij van het Licht en de Partij van Vrijheid en Rechtvaardigheid behoren tot de populairsten van het land. Met hun verwijzingen naar de verlichte idealen klinken ze -prima facie- hoopvol in de oren. Niets is, helaas, minder waar. Elk van bovenvermelde islamistische partijen kent zijn fundament in de leer van -religieuze- denkers als Sayyid Qutb en Hassan el-Banna.

Dat uitgerekend deze partijen er vorige week in slaagde een grondwetsvoorstel goed te keuren doet onraad vermoeden .Men zegt wel eens "waar rook is, is vuur". Ook in Egypte gaat deze stelling dezer dagen op. Overigens terecht, want het grondwettelijk voorstel werd een bron voor intolerantie die overigens de -de facto-vrijheid en gelijkheid van burgers confisceert. Zo voorzagen de partijen keurig, een pedestal voor de islam als staatsgodsienst en werd de positie van de sharia als wettelijke hoofdbron bestendigd.

Voor de interpretatie van de principes van de islamitische wet, werd de religieuze instantie al-Azhar een consultatieve rol toebedeeld. Best opvallend, voor een land met 10 tot 14 miljoen christenen. In een ander omstreden wetsartikel kreeg de staat het recht de morele en ethische waarden 'veilig te stellen' (art 11). Niet alleen een infiltratie in de persoonlijke sfeer, maar tevens de ideale grond voor willekeur en intolerantie.

Het lijstje gaat verder en bedreigt zo inter alia de rechten van vrouwen en religieuze minderheden. Een wedergeboorte of rennaiscence, juist ja, maar die van de vroege Middeleeuwen klinkt het in seculiere contouren. Het grondwettelijk voorstel is nu nog onderhevig aan een referendum dat vermoedelijk plaats zal vinden op 15 december maar ook deze gebeurtenis kampt nu al met legitimiteitsproblemen. Zo is het onduidelijk of het rechtswezen -volledig- toezicht zal houden en dreigen vele opposanten zich uit protest van stemming te onthouden.

2. De president en zijn machten

De goedkeuring van bovenvermeld, grondwettelijk ontwerp kon er enkel komen met de zegen van Mohammed Morsi, Egypte's eerste democratisch-verkozen president. Het voorspel ontkiemde in de uitvaardiging van een decreet,waarin Morsi -naast zichzelf- ook de Grondwettelijke Vergadering immuniseerde van alle juridisch toezicht. Dit laatste was voor de Islamisten nodig nadat een ontbinding van de Vergadering dreigde (door het GW Hof). Deze ontbinding werd verwacht nadat meer dan 20 procent van de leden, uit protest voor de ondemocratische artikels, uit de vergadering was gestapt.

Voor de -islamistisch gedomineerde- Vergadering gold dit als een aderlating van legititimiteit. Uiteindelijk mocht het boycot niet baten want Morsi's autocratische zet, verlamde het Hof waarmee de doodsteek uitbleef; de Vergadering bleef aan en kreeg vervolgens carte blance om nu 'unaniem' (maar vooral ongemoeid) het ontwerp goed te keuren.

2 bis. De president en zijn machten

Morsi's felomstreden presidentieel decreet vormde echter niet het begin (noch het einde) van zijn autoritaire expansie. Al kort na Morsi' inauguratie, vormdde zich de eerste barsten in het liberaal-islamistische masker waarmee hij initieel, ten tonele verscheen. Niet geheel verassend want Morsi's aantreden vond plaats in een klimaat dat -democratischerwijs- allerminst optimaal is. Dit kwam door dat het Grondwettelijk Hof twee dagen voor de start van de verkiezingen, het nog maar netverkozen Parlement ontbonden had.

Ook van een grondwet was er in die tijd nog geen sprake. Nobelprijswinaar Mohammed el-Baradei waarschuwde: "Electing a president without either a constitution or a parliament is like "electing an 'emperor' with more power than the deposed dictator. A travesty,".

Op 12 augustus, amper zes weken na zijn verkiezing volgde de eerste vruchten wanneer de Egyptische president aankondigde, veldmaarschalk Tantawi en Legerchef Anan te ontslaan. In één klap kwam er zo een eind aan de auroriteit van het leger (SCAF). Simultaan, eigende Morsi zich invloed toe over de wetgevende -en de uitvoerende macht. Het einde van de SCAF betekende eveneens het einde van een alliantie tussen betogers uit het seculiere -en islamistische kamp. Voortaan, zou het publiek debat gedomineerd worden door de levensbeschouwenlijke breuklijn.

Andere autocratische allures kwamen boven nadat begin september, enkele mediakanalen kritiek uittte op de president. Politieraids volgde, deuren werden tijdelijk gesloten, en media-figuren als Tafwiq Okasha en Islam Afify brachten een korte tijd door in de cel.Ook de wet op de blasfemie werd intussen aangewend om politieke activisten te berechtigen.

Het toepassinggebied van het recht op vrije mening kende een verdere inkrimping wanneer Super-Morsi, vrij van juridische controle, op 24 november een nieuw decreet aankondigde. Hierin kreeg de Minister van Werkgelegenheid voortaan de bevoegdheid, nieuwe vakbondsleiders aan te stellen. Deze zet werd in de media onthaald als een 'brotherhoodization' van de bonden. Dit allles, gecombineerd met het "censuur-fiele" karakter van het grondwettelijk ontwerp, sloeg in als een bom.

De opstandge plakaatjes met "La", het Arabische woord voor "neen", verspreidde zich al gauw; van Aswan in het zuiden tot Alexandrië in het noorden; van el-Tahrir in Caïro tot Facebook en Twitter op het net.

Op 4 december werd dit protest vervoegd door stakende media: 12 kranten en 5 TV stations deden hun boeken tijdelijk toe. Zo werd het plots, akelig stil in media-land. Een stilte voor de storm bleek al snel, want diezelfde avond bulderden betogers naar het presidentieel paleis in de Caïrese wijk Heliopolis waar ze het einde van Morsi's dictatuur eistten.

Zelf nam hij de vlucht uit het paleis, waarna hij zijn volk beantwoorde met traangas. Later op deze spetterende avond werden prominente oppositieleden als Mohammed el-Baradei, Amr Moussa en Hamdeen Sabbahi beschuldigd van spionage. Jawel, de dictator was terug.

Conclusie

Na zijn democratische verkiezing, bracht Morsi, Egypte op het verkeerde spoor. De verlichtingsidealen, fundamenteel, voor een succesvolle uitwerking van het democratisch relaas raakte hij onderwerg kwijt. Een verhaal, van reeds 168 nachten, ondermijnde de trias politica waardoor de democratische droom in rook op ging.

Op langere termijn komt de echte dreiging nochtans niet van Morsi of de grondwet. Dit duo kan je, zoals reeds duidelijk werd, relatief snel wijzigen. Het zijn echter de diepe maatschappelijke wortels van het Moslimbroederschap, en de centrale rol van religie in de Egyptische maatschappij, die de grootstte bedreiging vormen voor een reële democratie.

Of de seculiere oppositie, verenigd in een nationale reddingspartij, een wederantwoord kan bieden is nog maar de vraag. Hen wacht nog een bijzonder grote taak. Een waardevol -Egyptisch- derivaat van het begrip democratie zal zich dan ook pas vestigen indien een vernuftig, sociaal contract alle fracties van de maatschappij gelijkwaardig behandeld.

Een heerschapsvrije dialoog tussen seculieren en islamisten zal hiervoor van cruciaal belang zijn. Slechts dan, kan de (r)evolutie eindigen zoals ze werkelijk begon: geïnspireerd door jonge, liberale ideeën en voortgestuwd door het bredere maatschappelijke geheel. Vergis u niet, tot het zo ver komt, blijft de dreiging voor chaos, repressie en theocratische elementen inherent aan dit revolutionair project.

PS: Nog even een hint voor onze Westerse leiders. Onvoorwaardelijke -economische- steun zoals de VS, de EU, en het IMF die schonken, helpt nieuwe regimes niet in het weerstaan van de dictatoriale appel. Duidelijke condities, verbonden aan resultaten -in het voordeel van de modale burger- zullen daarom in de toekomst essentieel zijn.

Johannes Makar Masterstudent KU Leuven

Onze partners