Serviceflats, woonzorgcentrum en kinderdagverblijf aan het Igloplein, Antwerpen © De Smet Vermeulen architecten

De Cultuurprijs Architectuur gaat naar Paul Vermeulen, die sinds 1989 samen met Henk De Smet het architectenbureau De Smet Vermeulen Architecten runt.

De prijs is goed voor 12.500 euro en een beeldje van kunstenaar Johan Tahon. Al ruim drie decennia combineert Vermeulen het bouwen met het schrijven over architectuur. Aangezien het architectuurdebat in Vlaanderen dringend nood heeft aan bevlogen en deskundige kritiek, wil de jury met deze prijs de stille, authentieke stem van Paul Vermeulen een breder forum geven en anderen aanmoedigen om zijn voorbeeld te volgen.

Wat betekent deze erkenning voor u?

Vermeulen: “Ik vind het een mooie blijk van waardering en een bevestiging van mijn keuze om een schrijvende architect te zijn. Of om het met de woorden van Adolf Loos te zeggen: om een metselaar te zijn die Latijn kent. Na mijn architectuurstudies heb ik kort aan een wetenschappelijke carrière gebouwd. Ik miste het bouwen, maar de band met de reflectieve architectuur ben ik nooit meer kwijtgeraakt.”

“Architectuur is een breed vak, in mijn ogen is het voor ons architecten dan ook van primordiaal belang om over architectuur te reflecteren. Ik treed daarmee in de voetsporen van architecten als Vitrivius, Philibert Delorme, Rem Koolhaas en Aldo Rossi. Architectuur moet constant in vraag worden gesteld. Tegenwoordig gebeurt dat minder, maar in bijvoorbeeld Office Kersten Geers David Van Severen vind ik wel een bondgenoot.”

Waaraan beantwoordt goede architectuur volgens u?

Vermeulen: “Goede architectuur moet in nauw verband staan met zijn onmiddellijke omgeving. De architect moet naar zinvolle verbanden zoeken tussen het project zelf en datgene dat zich in de periferie bevindt. Die denkwijze heb ik overgehouden aan een onderzoek rond de koloniale architectuur van Algiers. Daaruit bleek dat de koloniale architectuur enerzijds enorm politiek geladen is, maar dat de gebouwen de politieke context tegelijk overleefden. Er heerst dus een spanning tussen de maatschappelijke dimensie en de autonomie van een gebouw.”

Hoe kunnen mensen een gebouw van De Smet Vermeulen architecten herkennen?

Vermeulen: “Aangezien we steeds op de specifieke context reageren en onze gebouwen zich inschrijven in een grotere omgeving, is onze architectuur niet herkenbaar. Het karakter van de plek is voor ons belangrijker dan de signatuur van de architect. Ik vind het belangrijk om gebouwen een adres te geven. Al vertellen steeds meer mensen ons dat ze onze gebouwen de laatste tijd wel meer en meer herkennen. Waaraan dat ligt, weet ik niet. Ik sluit me voor dat aspect aan bij de uitspraak van Aldo Rossi, namelijk “It is strange how I resemble myself”.”

Hoe verloopt de samenwerking?

Vermeulen: “De teksten schrijf ik alleen, maar het ontwerpen zelf doen we minstens met twee. Vaak nodigen we ook medewerkers en experts uit om mee te denken. Henk is voor mij een soort oudere broer. Hij was al bezig met de dingen die ik wou doen en hij liet me daarin meespelen. Dat waardeer ik enorm.”

Welk project draagt uw voorkeur weg?

Vermeulen: “Onze architectuurpraktijk is heel divers: van beleidsadviezen voor bouwkundig erfgoed over stadsontwerpen en kantoorgebouwen tot woningen. Als ik uit al deze kinderen één favoriet moet selecteren, dan kies ik voor het Brusselse metrostation Maalbeek. Via de kunstcommissie was beeldend kunstenaar Benoît Van Innis aangesteld om het station opnieuw in te richten. Hij is een goeie vriend van ons en heeft ons gevraagd om er samen met hem aan te werken.”

“Aangezien het een project met weinig marges was, vormde het zoeken naar de kleine punten waar we het verschil konden maken een hele uitdaging. Zo merkten we bijvoorbeeld dat veel mensen langs een onopvallende deur in de lokettenzaal binnenkwamen in het metrostation. Dat die deur naar de parkeergarage leidt, hebben we in ons ontwerp duidelijk gemaakt door een wand van glasbouwstenen te voorzien. De koplampen van de auto’s schijnen nu binnen in de lokettenzaal: zo verbinden we twee stedelijke sferen.”

“Tot slot vormde het project een technisch huzarenstukje: omdat het metrostation in gebruik moest blijven, vonden de grootste werkzaamheden ’s nachts plaats. Met treinstellen voerden we de betonpanelen aan. Vorkheftrucks zetten ze op de juiste plaats. Met de vormgeving van het station speelden we in op de bijzonderheid van een metrostation. Hoewel reizigers er samen aan beide kanten van het spoor op de metro wachten, hebben ze geen band met elkaar. Net als die echte mensen kijken de portretten van Benoît elkaar niet aan en hebben ze een neutrale gezichtsuitdrukking.”

Waar bent u momenteel mee bezig?

Vermeulen: “Momenteel werken we op de Antwerpse Linkeroever aan een intergenerationeel project (IGLO), dat zowel een kinderdagverblijf als een woonzorgcentrum en serviceflats voor ouderen omvat. Die willen we zoals gewone woningen vormgeven. Samen met de bevriende architectenbureaus van Tom Thys, de vylder vinck taillieu en Technum herdenken we de site van Linkeroever, die trouwens een prima voorbeeld is van hoe architectuur de geschiedenis kan overleven.

“Linkeroever is een soort gebouwde Koude Oorlog: katholieke wijken met horizontaal georiënteerde laagbouw met pannen staan er naast de socialistische, verticale hoogbouw. In het midden ligt een schootsveld, een soort Checkpoint Charlie. Anno 2011 is deze tegenstelling en grens volledig achterhaald. Vanuit de hoogbouw zal je dan ook een zicht hebben op het dak van het kinderdagverblijf, dat bestaat uit een laagbouw met patio’s. Omdat het groendak een beetje opbolt, noemen we het op kantoor ‘Het vliegend tapijt’. De bouw is begin oktober gestart.”

Elien Haentjens