In het Italiaanse stadje Benvento, ten noorden van Napels, werd in de negentiende eeuw een steen opgegraven met een merkwaardige dankbetuiging. De inscriptie luidde: “Voor Tanonius Marcellinus, voor de goede daden waarmee hij de bevolking redde van eindeloze verveling.” Marcellinus zou een consul geweest zijn in de derde eeuw van onze tijdrekening die op de een of andere manier het welvarende, maar vermoedelijk wat ingeslapen stadje weer wakker schudde. Het zou best kunnen dat Marcellinus spelen organiseerde, wedstrijden met gladiatoren. “Om de gunst van het roerige plebs te winnen”, zo schrijft Peter Toohey die classicus is aan de universiteit van Calgary in Canada. Door het over die vondst te hebben countert Toohey in ‘Verveling’ de vele auteurs die denken dat verveling een uitvinding is van de achttiende eeuw, de eeuw van de Europese Verlichting.

Niet waar, weet Toohey. Verveling is een emotie die mensen en veel dieren altijd hebben kunnen ondergaan. Maar niet alle samenlevingen bieden de mogelijkheid om verveling te kunnen beleven. Jagers-verzamelaars als de Aboriginals in Australië waren drukbezet en zullen daarvoor minder tijd hebben gehad.

Saai kerstfeestje

‘Verveling’ kreeg als ondertitel ‘Een boeiende geschiedenis’. En ja, Toohey maakt van verveling een bijzonder levendig en interessant onderwerp. Ook al omdat hij op het eerste gezicht vreemde standpunten overtuigend verdedigt. Verveling is voor hem (net als vreugde, angst, opwinding) een zeer nuttige emotie. In elk geval de ‘dagelijkse’ verveling. Zoals luisteren naar een spreker die saai en niets nieuws vertelt, een lange reis in een vliegtuig en het zoveelste kerstfeestje. Allemaal voorspelbare en monotone gebeurtenissen die moeilijk te vermijden zijn.

Het gevoel van verveling is een soort waarschuwingssignaal dat we iets moeten ondernemen omdat zo’n situatie niet goed is voor ons welzijn. Het is zoiets als weerzin die ons belet stinkend voedsel te eten. Bovendien kan verveling tot contemplatie leiden, tot dagdromen en zo tot creativiteit.

Voer voor intellectuelen

Maar er is nog een andere vorm van verveling: existentiële verveling. Iets waar heel wat schrijvers en kunstenaars veel belangstelling voor hebben. Een vorm van verveling die dicht bij ennui, vertwijfeling, Weltschmerz, heimwee, spleen, melancholie en ook depressie ligt. Voor Toohey lijkt existentiële verveling meer een indrukwekkende intellectuele constructie dan een concrete emotie.

Opvallend: intellectuelen, denkers en wetenschapslui hebben vooral last van existentiële verveling. “Als dat al bestaat”, merkt Toohey op. Want een intellectueel zal niet zo makkelijk toegeven dat zijn job hem gewoon verveelt. Hij zal liever een geleerder woord gebruiken. “En het klinkt zelfs chic te kunnen beweren dat de moderne kapitalistische maatschappij je existentiële verveling bracht”, merkt Toohey ironisch op.

Dopamine

Hoe dan ook: het staat vast dat de ene mens gevoeliger is voor verveling dan de andere. Dat kan te maken hebben met dopamine, een neurotransmitter die een grote rol speelt bij het ervaren van genot, welzijn en vreugde. Een van de neveneffecten van een laag dopamine-niveau kan chronische verveling zijn. Gevaarlijk gedrag zoals drugsgebruik, riskante sporten, zelfs bepaalde vormen van bankieren kunnen volgens Toohey het dopamine-niveau tijdelijk verhogen.

Heel veel aandacht heeft Toohey voor schilders, beeldhouwers en schrijvers. Als geen ander kunnen ze verveling verwoorden en uitbeelden. Daarbij brengt hij niet altijd meteen voor de hand liggende namen bij elkaar: Victoria Beckham, Edgar Degas, Walter Sickert, Albrecht Dürer, René Magritte en Jan Van Eyck.

Je kunt het soms oneens zijn met de analyse, maar ze blijft altijd origineel. Jammer dat de schilderijen in onmogelijk zwart-wit zijn afgedrukt. Google kan helpen. Bij de serie schrijvers horen natuurlijk Austin, Flaubert, Camus, Baudelaire, Beckett, Gontsjarov en Sartre. En minder voor de hand liggend: James M. Cain en Conan Doyle.

Seks kan helpen

Peter Toohey is een boeiende verteller die ook de praktische kant van zijn onderwerp niet vergeet. Zo geeft hij een test mee waarmee je kunt beoordelen of je meer of minder gemakkelijk verveeld raakt. 28 suggesties en vragen in de zin van ‘Het lijkt altijd of de tijd traag verstrijkt’, ‘Ik ben goed in geduldig wachten’ en ‘Vaak word ik wakker met een nieuw idee’.

Toohey geeft ook raad om verveling te vermijden. In de eerste plaats: keer de tot verveling leidende situatie de rug toe. Niet meteen van toepassing als je samengepakt twaalf uur in een vliegtuig zit. Meer algemeen: muziek helpt, net als aerobics, sociale interactie en boeken. Ook: kaart- en bordspellen en sport als het wedstrijdelement niet overheerst. En seks, een populaire vorm van aerobics? Misschien. Als voortplanting niet de bedoeling is.

Verveling saai? Kom nou.

Fred Braeckman