Hoe Martin Walser zijn criticus in het gezicht wilde slaan

In zijn pas gepubliceerde dagboeken schrijft de Duitse auteur Martin Walser hoe hij in 1976 de criticus Marcel Reich-Ranicki in het gezicht wilde slaan. Reich-Ranicki had Walsers nieuwe roman totaal gekraakt.

In 1976 stond de roman 'Jenseits der Liebe' van de Duitse schrijver Martin Walser nummer één op de bestsellerlijst. Maar niemand was daar ongelukkiger om dan Walser zelf. 'Jenseits der Liebe' scoorde zo goed, omdat de roman door Duitslands belangrijkste criticus totaal in de vernieling was geschreven. De criticus heet Marcel Reich-Ranicki, een Jood en vaste medewerker van de 'Frankfurter Allgemeine Zeitung'.

Op 27 maart 1976 had Reich-Ranicki het boek van Walser op de volgende manier in de 'FAZ' afgemaakt: 'Een belangloze, een slechte, een miserabele roman.' En ietwat verder kraakte Reich-Ranicki de roman als volgt: 'Het loont de moeite niet om ook maar één bladzijde van dit boek te lezen.' Vooral Walsers beelden moesten het ontgelden bij Reich-Ranicki, die spottend opmerkte: 'Als Walser de geur in een treincoupé wil schetsen, schrijft hij: "Het ruikt als in een sacristie waarin men ondergoed in varkensvet gebraden heeft".'

Martin Walser was razend. Hij was totaal uit zijn schrijversbaan geworpen. Walser was zelf in de trein onderweg toen hij de kritiek van Reich-Ranicki onder ogen kreeg. Hij zon meteen op wraak. Hoe woedend Walser was, staat nu te lezen in zijn dagboeken ('Leben und Schreiben', 1974-1978), waarvan zopas een nieuw deel verschenen is. In die dagboeken vertelt Walser hoe hij zich destijds in gedachten tot Marcel Reich-Ranicki richtte: 'Ik zeg u dus dat ik u, als u in mijn reikwijdte komt, in het gezicht zal slaan. Met de vlakke hand overigens, omdat ik om uwentwille geen vuist wil maken. Als uw bril daarbij kapot zou gaan, zal mijn aansprakelijkheidsverzekering daarvoor opkomen. Ik hoop dat u niet zo smakeloos zult zijn deze aankondiging en haar eventuele uitvoering als antisemitisme te karakteriseren.' In de volgende regels echter pakt Walser uit met een hoop verwijten die niet antisemitischer kunnen zijn.

In 2002, vijfentwintig jaar later, publiceerde Martin Walsers 'Dood van een criticus', een roman waarin een gefrustreerde schrijver een criticus vermoordt die alle trekken van Marcel Reich-Ranicki vertoont. In het boek wordt de Duitse literatuur verstikt in de omarming van een Joodse criticus die wordt gepresenteerd als een geile bok, een Michelin-mannetje met gorillalippen dat zich uitslooft om goed Duits te spreken en dat zijn vrouw bedriegt door bij voorkeur zwangere meisjes te bevingeren.

Martin Walser bood de 'Frankfurter Allgemeine Zeitung' aan om 'Dood van een criticus' als voorpublicatie in de krant af te drukken. In een begeleidende brief aan Frank Schirrmacher, de leidinggevende cultuurredacteur van de krant, liet Martin Walser er geen twijfel over bestaan dat hij een afwijzing toe zou schrijven aan de invloed die de inmiddels gepensioneerde Marcel Reich-Ranicki nog altijd uitoefende op de redactie van het dagblad. Het schandaal brak los toen de 'FAZ' niet alleen weigerde het boek te publiceren, maar Frank Schirrmacher in de krant ook een standpunt publiceerde waarin hij zijn oude vriend Martin Walser de mantel uitveegde. Schirrmacher schreef dat de 'FAZ' er zich niet toe zou lenen om onschuldige Joden, die aan de holocaust waren ontsnapt, onder het mom van fictie alsnog aan het mes te rijgen: 'Begrijpt u dat wij de hier verhuld terugkerende stelling dat de eeuwige jood onkwetsbaar is, geen forum zullen bieden?' Sindsdien ligt Martin Walser niet alleen met Marcel Reich-Ranicki, maar ook met Frank Schirrmacher overhoop, zoals vorige week nog eens bleek toen Walser en Schirrmacher elkaar tijdens een publiek debat in de haren vlogen.

Piet de Moor