Als Nederlandse overleven onder Hitler en Stalin

29/01/13 om 10:32 - Bijgewerkt om 10:32

Historica Janine Jager schreef een pakkende biografie over Wilhelmina Triesman, een sterke vrouw die de ergste verschrikkingen van de 20e eeuw aan den lijve meemaakte.

Als Nederlandse overleven onder Hitler en Stalin

Van Rotterdams ateliermeisje werkte ze zich op tot een Russische wetenschapster. Tussendoor overleefde ze de terreur van Stalin en de hongersnood toen Hitler Leningrad belegerde tijdens de Tweede Wereldoorlog. In 1965 kon Wilhelmina Triesman nog even terug naar Nederland.

Wilhelmina Triesman werd geboren in Rotterdam in 1901. Het arbeidersgezin waarin ze opgroeide had socialistische ideeën. Toen ze vijftien was ging Wilhelmina werken in een textielatelier, vier jaar later trouwde ze met een Russisch zeeman. Timofej zat door de blokkade van zijn schip vast in Rotterdam. In 1925 verliet het jonge gezin clandestien Nederland dat de nieuwe Sovjetstaat niet erkende. Eerst vertrok Timofej, later volgde Wilhelmina met haar zoontje van vier.

In Leningrad, het huidige Sint-Petersburg, vinden ze elkaar weer. Triesman ziet het na twee jaar niet meer zitten in de Sovjet-Unie, maar Nederland weigert haar een inreisvisum omdat ze onrechtmatig is vertrokken. In Nederland was ze al lid geworden van de CPH, Communistische Partij Holland. In Leningrad zou ze lid worden van de Russische CP.

De Grote Terreur
De jonge Sovjet-Unie was mild voor ijverige migranten. Ze kregen steun en de mogelijkheid een soort verkort middelbaar onderwijs te volgen. Wilhelmina leerde vlot Russisch, was bijzonder ijverig en wou vooral overleven. Bij het studeren aan het Oosters Instituut hoorde ook vrijwilligerswerk voor de CP. Van Timojef raakte ze vervreemd en ze trouwde met de etnoloog Andrej Danilin. Het is dan 1936, het jaar dat Stalin met de grote showprocessen begint. De Grote Terreur is volop aan de gang, een heksenjacht die tot 1939 zou duren. Meer dan 2 miljoen mensen werden terechtgesteld of naar de goelag gestuurd.

Ook voor Wilhelmina en haar man werden het bange dagen. Overal in hun omgeving verdwenen vrienden en kennissen. Andrej werd ondervraagd over het verleden van zijn vader omdat die als agent bij de spoorwegen van de tsaar had gewerkt. Ook Wilhelmina kreeg het lastig. Dit keer was een emigrant per definitie verdacht... Uiteindelijk overleefden ze samen met hun twee kinderen de Grote Terreur.

Zonder afscheid
Maar er volgde een tweede rampzalige periode: de oorlog. De Duitsers belegerden Leningrad 900 dagen lang, maar slaagden er niet in de stad te bezetten. Meer dan een miljoen van de drie miljoen inwoners die de stad na de evacuaties nog telde verloren het leven. Onder hen Wilhelmina's man, Andrej, die van honger omkwam in 1942. De zoon uit haar eerste huwelijk werd zwaar gewond aan het front. Haar dochtertje Lida was al vrij vroeg geëvacueerd en Wilhelmina reisde haar samen met haar jongste zoontje achterna met de laatste trein. Van Andrej heeft ze nooit afscheid kunnen nemen. Ook niet van haar vader toen ze Nederland clandestien verliet.

Brief aan Stalin Na de oorlog lijkt het voor Wilhelmina beter te worden. Ze krijgt een job in het Museum voor Antropologie en Etnografie in Leningrad dat huist in de Kunstkamera, het oudste museum van Rusland. Ze leidt er de Indonesische collectie en krijgt opdracht een studie te vertalen van de gewezen Amsterdamse burgemeester Nicolaas Witsen in het Russisch. Die had driehonderd jaar eerder een aantal studiereizen naar Rusland gemaakt en informatie verzameld die de etnologen bijzonder interesseerde. De vertaling van de drie delen wordt Wilhelmina's levenswerk.

Jaren heeft ze aangedrongen om met een bezoekersvisum naar haar familie in Nederland te kunnen gaan. Haar vader schreef zelfs een brief naar Stalin. In 1965, twaalf jaar na zijn dood, zou het eindelijk lukken. Haar vader was intussen overleden. In Nederland ergerde Wilhelmina zich aan de seksshops en de Provobeweging. Triesman overleed in 1982. Biografe Janine Jager kon een beroep doen op veel correspondentie tussen Wilhelmina en haar ouders, ook op autobiografische herinneringen en foto's.

De biografie brengt naast een pakkend relaas een beklijvend tijdsbeeld van Rusland in de twintigste eeuw. Meteen het levensverhaal van een zo goed als onbekende vrouw, prachtig om te verfilmen.


Fred Braeckman

Janine Jager, Wilhelmina Triesman 1901-1982. Een Nederlandse in Leningrad, Uitg. Pegasus, 287p., 19,90 euro, ISBN 978 90 614 3366 8

Onze partners