Vrije Tribune
Vrije Tribune
Knack.be geeft hier een forum aan columnisten en gastbloggers
Opinie

11/04/14 om 09:53 - Bijgewerkt om 09:53

Hoe kunst rust in het hoofd kan brengen

Er bestaat een duidelijke link tussen kunst en geestelijke gezondheidszorg.

Ik neem de bus en stap af aan de halte Psychiatrisch ziekenhuis.

Daar stap ik binnen op de afdeling Moeder - kind en maak kennis met een medewerkster. Ze biedt me een kop thee aan. We zitten in een kleine kamer, de zon schijnt . Ik excuseer me omdat ik twintig minuten te laat ben, zeg dat het hier zo groot is. De vrouw knikt.

We praten over KOPP en over de afdeling Moeder - kind, waar moeders met psychische problemen verblijven, samen met hun baby. Ze vraagt waarom ik schrijf over KOPP: Kinderen van Ouders met Psychische Problemen. Ik zeg dat deze vergeten doelgroep me erg interesseert. En ook dat ik muziektheater wil schrijven dat kunst en geestelijke gezondheidszorg verbindt.

KOPPstuk: de Vuurvogel is een muziektheatervoorstelling die zich richt tot de specifieke doelgroep KOPP en hun ouders, en meer algemeen alle kinderen in het lager onderwijs. De voorstelling vond plaats op woensdag zeventien april 2013 in het Psychiatrisch Centrum Duffel en verliep in samenwerking met de gemeente Duffel, PC Duffel en Emmaüs. De Vuurvogel werd uitgevoerd met leerlingen, professionele muzikanten en acteurs. Ik schreef KOPPstuk: de Vuurvogel vanuit verschillende invalshoeken: geestelijke gezondheidszorg en gezondheidspreventie, jeugdwerk en kunst.

Kunst en geestelijke gezondheidszorg. Ik ben niet de eerste die een brug bouwt tussen beide. Op dertien september 1986 opent het museum Dr. Guislain zijn deuren gewijd aan de geschiedenis van de psychiatrie. Toegankelijke informatie over geestelijke gezondheidszorg en meer specifiek over psychiatrie is belangrijk. Het museum Dr. Guislain draagt bij aan beeldvorming via verschillende tentoonstellingen. Patiënten worden betrokken bij grootse projecten. Dit met het oog op het bereiken van een zo divers mogelijk publiek. Vandaag blijkt geestelijke gezondheidszorg al minder taboe. De fysieke en mentale muren tussen psychiatrie en samenleving zijn gedeeltelijk afgebroken. Toch blijven dergelijke initiatieven noodzakelijk.

De organisatie Te Gek doet sinds 2004 hetzelfde: taboes doorbreken en streven naar een correcte beeldvorming over geestelijke gezondheidszorg via kunst. Bekende podiumkunstenaars verlenen hun medewerking. Te Gek maakt cd's, organiseert muzikale en literaire tournees, maakt tv-reportages en biedt zelfs lessenpakketten aan.

In september 2013 ging ik kijken naar De diepte van het dal, een theatervoorstelling van Te Gek met Warre Borgmans en Dimitri Leue. Een voorstelling over depressie en zelfmoord. Een voorstelling die indruk maakte. Niet makkelijk om theater te maken over psychisch ziek zijn, niet te vervallen in clichés, en in al die 'diepte' nog plaats over te houden voor iets luchtigs. Voor humor bijvoorbeeld, erg belangrijk. Maar wanneer wordt lachen met iets, uitlachen of erger nog, iets belachelijk maken? Ik miste helaas de voorstelling Nerveuze vrouwen van Te Gek, maar voelde aan recensies dat ze een dunne lijn had overschreden.

Een nieuw project. Tegekopdepedalen is een samenwerking tussen Te Gek, Health Foundation Limburg, Maastricht UMC+ en UPC K.U. Leuven. Tegekopdepedalen wil psychotische stoornissen onder de aandacht brengen. Een psychose is een psychische toestand waarbij men het normale contact met de werkelijkheid volledig of gedeeltelijk verliest. Vaak treft een psychose jonge mensen, die in de bloei van hun leven afhankelijk worden van zorg en geen of maar in beperkte mate bijdrage kunnen leveren aan de maatschappij. Het doorbreken van taboe en stigma blijft belangrijk.

Daarnaast wil 'Tegekopdepedalen' geld inzamelen om onderzoek te verrichten naar psychose en psychosezorg. Oude fietsen worden ingezameld, in psychiatrische centra hersteld en verfraaid en dan, ten voordele van het project, geveild.

De echte oorzaken van een psychose blijven goeddeels onbekend en lijken ook niet makkelijk te diagnosticeren. Er is nood aan nader onderzoek om tot gerichte behandelingen te komen.

Wat als een kind een psychotische stoornis ontwikkelt? Hierover gaat de documentaire A ciel ouvert van Mariana Otero, sinds eind februari te zien in Belgische cinemazalen. Otero volgt een aantal kinderen die verblijven in het medisch pedagogisch instituut Le Courtil in Doornik. De diagnoses zijn verschillend: sommige kinderen hebben een autistische, andere een schizofrene stoornis. Belangrijker is de zorg op maat die kinderen hier krijgen. De aanpak is erg individueel gericht. Nathalie Laceur, psychologe en psychoanalytica: Kinderen worden bij ons niet gereduceerd tot hun stoornis, er zijn geen standaardbehandelingen. Met een open geest gaan we op zoek naar wat voor het kind ondraaglijk is en hoe we dat kunnen verlichten. Als leidraad gebruiken begeleiders de - weliswaar omstreden - lacaniaanse psychoanalyse. Zorgverleners observeren de kinderen tijdens de diverse kunstateliers. Kinderen zingen, spelen muziek en toneel, maken tekeningen, leggen een puzzel en werken in de kleine groentetuin (le courtil).

Psychoanalyse is een relikwie, zegt Koen Lowet van de Belgische federatie van klinische psychologen. Maar wie de documentaire ziet, is er getuige van hoe de aanpak bij sommige kinderen werkt. Alysson is negen jaar. Ze helpt in de keuken en ziet beestjes uit het gehakt komen. Wanneer ze gaat slapen, heeft ze hoofdpijn. Alysson hoort stemmen in haar hoofd, vrouwenstemmen die over seks praten. Wanneer ze in de groentetuin mag werken, bloeit ze helemaal open. Le Courtil zoekt naar een creatieve therapie die past bij het kind.

Creatieve therapie is niet alleen een dankbare methode voor kinderen. Ook volwassenen kunnen baat hebben bij muziek-, drama-, dans- of beeldende therapie. In Vlaanderen werken creatieve therapeuten in een psychotherapeutisch centrum, psychiatrisch ziekenhuis of hebben een privépraktijk. Creatieve therapie biedt een goed alternatief voor gesprekstherapie. Helaas wordt een sessie bij een (creatief) therapeut niet terugbetaald door het ziekenfonds.

Kunst als uitlaatklep. Zo gaat het ook bij Kleine Vogel in KOPPstuk: De Vuurvogel. Kleine Vogel kan niet meer fluiten en is op zoek naar een andere manier om zich te uiten. Hij danst, tekent, zingt en maakt muziek. Een kunstvorm kan een veilige manier zijn om angst, verdriet of boosheid te uiten. Kunst kan ook kracht geven en energie.

Zo verandert Kleine Vogel in de Vuurvogel. Kunst biedt niet enkel een hulp tijdens een moeilijke periode. Ik geloof dat kunst ook preventief kan werken.

Er bestaat een duidelijke link tussen kunst en geestelijke gezondheidszorg. Maar is er dan ook een link tussen kunstenaar en geestelijke stoornis? De informatieve site van Te Gek stelt dat gevoeligheid voor psychose en creativiteit vaak samengaan. Een gevaarlijke, zeker niet te veralgemenen, stelling. Geldt ze ook voor andere psychische stoornissen of zelfmoord? Ik denk spontaan aan kunstenaars die zelfmoord pleegden: Jotie 'T Hooft, Jan Arends, Herman Brood, Kurt Cobain, Ernest Hemingway, Virginia Woolf. Of kunstenaars die leven met een psychische aandoening. Dirk Tanghe (theaterregisseur): Meestal ben ik een leuke jongen, maar soms ben ik een monster. Zoon Sjoerd maakte een reportage over zijn vader en diens bipolaire stoornis. Dirk Tanghe komt in een zware depressie terecht, verliest zijn werk als regisseur en wordt verschillende keren opgenomen.

Dat brengt mij bij een volgend taboe: psychiatrische opname. Maanden- of jarenlang therapie volgen om beter te worden. Of om niet beter te worden. Ik wijs niet met de boze vinger. Zorgverleners doen meestal goed werk. Wat loopt er dan mis? Waarom gaat opname vaak gepaard met herval en heropname? Dirk Tanghe: Ik heb gekotst als een krolse kat over mijn tapijt. Leven versmalt tot overleven, met een cocktail aan medicatie.

Misschien zal kunst niet volstaan. Wat hebben we nog nodig? Wat heb ik nodig om me goed te voelen? Vrienden, een partner, brave kinderen, een leuke job, een mooi huis en een poetsvrouw? Zeker. Misschien ook diepgaand contact met mensen, mezelf verbonden voelen met anderen, met de wereld, mijn wekelijkse yogales, mijn afspraak bij de therapeut? Dat ook ja. En wat als ik morgen zeg: 'Het gaat niet meer. Ik zie geen licht meer in het bos. Ik ben de weg kwijt, net als Hans en Grietje.' Stuurt mijn huisdokter me nu naar een psychiatrisch ziekenhuis? Vind ik daar mijn peperkoekenhuisje?

Er bestaan in Vlaanderen twee psychotherapeutische centra, een alternatieve vorm van opname in een mooi kader. Moderne kamers, veel groen, veel vrijheid, betrokken omgang met patiënten die hier cliënten genoemd worden. En een waaier aan creatieve therapieën: muziek, drama, dans, beweging, beeld en sport.

Ik volgde de opleiding 'muziek' aan het conservatorium. Van waaruit vertrok mijn keuze? Biedt muziek mij houvast? Geeft muziek mij steun? Kortom, was muziek studeren een therapeutische keuze? Ja, ten dele. Therapie volgen raakt steeds meer ingeburgerd, maar een kunstenaar ontkent dikwijls dat zijn werk ook therapeutische waarde heeft. Uiteraard bezit muziek spelen een therapeutische waarde. Kunstenaars komen daar zelden voor uit. Het lijkt zelfs alsof een kunstenaar minder kunstenaar wordt wanneer hij therapeutische waarde toekent aan zijn werk.

Misschien moeten we via kunst preventief werken aan geestelijke gezondheidszorg. Dat klinkt mooi. Zou het geen deel van de eindtermen binnen onderwijs kunnen zijn: jezelf leren uiten via kunst? Of blijft er enkel plaats voor kennisverwerving? Gelukkig vinden sommigen de weg naar het deeltijds kunstonderwijs: de academie. Muziek, woord, dans, beeldende kunst, literaire creatie, radio maken. Veel is mogelijk. Wordt een leerkracht deeltijds kunstonderwijs nu op slag gebombardeerd tot therapeut? Nee, maar wel tot een leerkracht die open staat voor het therapeutische aspect dat kunst kan bieden. Kunst betekent veel meer dan haar therapeutische waarde. Kunst vergt ook techniek, discipline, inzicht in de materie.

Wat met het buitengewoon onderwijs? Zouden de hervormingen meer plaatsinruimen voor het artistieke? Bieden ze plaats voor een doel als 'goed in je vel zitten'? Meer dan in het gewone onderwijs denk ik. Dat lijkt me ook de kracht van het buitengewoon onderwijs met zijn kleine groepen, individuele aanpak, leerkrachten die verder kijken dan kennisoverdracht.

Jong volwassenen studeren af en komen op de arbeidsmarkt terecht. Misschien vinden ze werk. Krijgt geestelijke gezondheidszorg een plaats binnen dat arbeidsaanbod? Kan ik ijveren voor yogales tijdens de middagpauze? Krijg ik gehoor wanneer ik zeg dat ik geen licht meer zie in het bos? Wanneer ik een time-out neem en mijn koffers pak richting psychiatrie? Quid als ik later terugkom? Beschrijf ik mijn opgedane ervaring in mijn curriculum vitae?

Tijd voor een conclusie. Kunst en geestelijke gezondheidszorg. Kunst als uitlaatklep. Kunst en haar therapeutische waarde. Een hot item in beweging. Verschillende organisaties zetten zich in. Dat is nodig. Taboes en stigmatisering blijven doorbreken. Een belangrijke weg zonder eindpunt. Als een essay zonder conclusie.

Ik neem de bus en stap af aan de halte Psychiatrisch ziekenhuis. Een man stapt mee uit. Hij vraagt of ik nieuw ben. Ik schud van nee, zeg dat ik op bezoek kom. 'Wat zoek je?', vraagt hij. 'Een conclusie', zeg ik. Hij heft zijn schouders op en zingt: Music was my first love and it will be my last. Music of the future and music of the past. To live without my music, would be impossible to do. In this world of troubles, my music pulls me through...

Veronique Craps

Lees meer over:

Onze partners